Gundua utamaduni na historia ya Tanzania, kuanzia Kiswahili na ujamaa hadi jamii zake mbalimbali za kikabila, dini, chakula, muziki, sanaa, mavazi na desturi.
Mwaka 1967, chama tawala cha Tanzania, Tanganyika African National Union, kilipitisha Azimio la Arusha, kikiweka mpango wa ujamaa wa Kiafrika uliojengwa juu ya usawa, kujitegemea na umiliki wa umma. Mojawapo ya mawazo yaliyokuwa kiini chake lilikuwa ujamaa, neno la Kiswahili ambalo Nyerere alilitumia kumaanisha undugu wa kifamilia, yaani jamii iliyopangwa kuzunguka wajibu wa kusaidiana. Neno hilo linatokana na jamaa, yaani ndugu au familia.
Wazo la Nyerere halikuwa tu kwamba Tanzania inapaswa kunakili muundo wa familia kubwa kwa kiwango cha taifa. Ujamaa ulikuwa falsafa ya kisiasa na ya kiuchumi. Ulichota kutoka uelewa wa Nyerere kuhusu mpangilio wa kijamii wa Kiafrika, lakini pia uliundwa na usoshalisti, upinzani dhidi ya ukoloni, mawazo kuhusu usawa wa kiuchumi na imani kwamba Tanzania inapaswa kujenga njia yake ya maendeleo badala ya kubaki tegemezi kwa mitaji na taasisi za kigeni. Azimio la Arusha liliifunga serikali kwenye umiliki wa umma wa rasilimali kuu za kiuchumi na mkakati wa maendeleo uliojikita katika kujitegemea.
Jaribio la kutekeleza mawazo hayo lilizaa mojawapo ya majaribio yenye matokeo makubwa zaidi katika historia ya Afrika baada ya ukoloni.
Mwanzoni, vijiji vya ujamaa kwa kiasi kikubwa vilikuwa vya hiari. Kuanzia 1967 hadi 1972, serikali ilihimiza jamii za vijijini kuhamia vijiji ambako ushirikiano wa kilimo na huduma za pamoja zingeweza kujengwa. Lakini maendeleo yalikuwa ya polepole kuliko serikali ilivyotaka. Mwaka 1973, sera ilibadilika kwa kiasi kikubwa. Chini ya kile kilichojulikana kama Operesheni Vijiji, serikali ilianza kuwahamisha watu wa vijijini kwenda makazi yaliyopangwa kwa lazima.
Ukubwa wake ulikuwa mkubwa mno. Kufikia 1976, serikali ilikadiria kwamba takriban watu milioni tisa, karibu asilimia 65 ya watu wa vijijini, walikuwa wakiishi katika vijiji vilivyoundwa kupitia mpango wa vijiji vya ujamaa.
Sababu za sera hiyo hazikuwa za kubahatisha. Kuwakusanya watu wa vijijini waliotawanyika kulikusudiwa kuirahisishia serikali kutoa shule, vituo vya afya, barabara, maji na huduma za kilimo. Serikali pia ilitaka uzalishaji wa vijijini uwe wa ushirika zaidi na usitegemee sana mashamba madogo yaliyotengana.
Lakini utekelezaji ulizaa matatizo makubwa. Watu wakati mwingine walihamishwa mbali na mashamba yao na vyanzo vya maji, makazi mapya hayakupangwa vizuri kila mara, na uzalishaji wa kilimo ulivurugika katika baadhi ya maeneo. Hatimaye serikali iliachana na wazo kubwa zaidi la kilimo cha pamoja kikamilifu. Kufikia katikati ya miaka ya 1970, sehemu kubwa ya mfumo ilikuwa imekuwa vijiji vya kuhamishiwa watu bila uzalishaji wa pamoja kamili ulioota na Nyerere awali.
Matatizo ya kiuchumi ya kipindi hicho hayawezi kulaumiwa kwa ujamaa peke yake. Tanzania pia ilikabiliwa na misukosuko ya kiuchumi kutoka nje, mitaji kidogo, kutegemea bidhaa za kuagiza, ukame na vikwazo vingine vya kimuundo. Lakini sera za kilimo za kipindi hicho zilichangia matatizo makubwa ya uzalishaji, na jaribio la ujamaa wa pamoja hatimaye liliachwa.
Hata hivyo kulikuwa na sehemu nyingine ya mradi wa Nyerere wa kujenga taifa ambayo matokeo yake yalikuwa tofauti sana.
Lugha.
Tanzania ilirithi nchi yenye jamii za kikabila zaidi ya 120 na lugha nyingi. Badala ya kuruhusu lugha ya kabila moja kuwa alama kuu ya dola mpya, serikali iliendeleza Kiswahili, lugha iliyokuwa tayari ikitumika sana Afrika Mashariki na hasa kando ya pwani ya Tanzania, kama lugha ya pamoja ya maisha ya taifa. Utambulisho wa taifa la Tanzania ukaunganika kwa karibu na Kiswahili.
Uamuzi huo haukufuta utambulisho wa kikabila. Watanzania wanaendelea kujitambulisha na jamii zenye lugha zao, historia zao, vyakula vyao, sherehe zao na desturi zao.
Kilichofanywa ni kuzipa jamii hizo tofauti lugha ya pamoja ya umma.
Tofauti hiyo ni muhimu. Mshikamano wa taifa la Tanzania haukuzaliwa kwa kuondoa utofauti. Ulizaliwa kwa sehemu kwa kuunda taasisi na lugha ya taifa ambazo kupitia hizo watu wenye asili tofauti wangeweza kushiriki katika maisha yaleyale ya taifa.
Kabla ya Tanzania: Nchi iliyoundwa na safari
Katika sehemu hii
Miezi mitatu baadaye, tarehe 26 Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar ziliunda Jamhuri ya Muungano wa Tanganyika na Zanzibar, baadaye ikapewa jina Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Tanzania ya leo iliundwa mwaka 1964. Historia za Tanzania Bara na Zanzibar ni za zamani zaidi sana.
Kando ya pwani ya Afrika Mashariki, jamii za Kiafrika zilikuza mahusiano mapana ya kibiashara kuvuka Bahari ya Hindi. Wafanyabiashara, mabaharia na walowezi waliunganisha pwani na Uarabuni, Uajemi, India na sehemu nyingine za ulimwengu wa Bahari ya Hindi. Kwa karne nyingi, mwingiliano huo ulisaidia kuzaa ustaarabu wa Kiswahili, ulimwengu wa kitamaduni wa pwani wenye misingi ya Kiafrika na mahusiano mapana na Asia na Mashariki ya Kati.
Mji Mkongwe wa Zanzibar ni mojawapo ya mifano iliyo wazi zaidi iliyobaki.
UNESCO inaueleza kama mji wa biashara wa Kiswahili ambao usanifu wake unachanganya athari za Kiafrika, Kiarabu, Kihindi na Kizungu zilizokua kupitia zaidi ya milenia moja ya mwingiliano. Majengo yake yanajumuisha nyumba za Kiswahili zenye uani, majengo ya biashara ya Kihindi, majengo yenye athari za Kiomani, misikiti, makanisa na makumbusho mengine yanayohusiana na historia ya biashara ya kisiwa.
Zanzibar ilikuwa muhimu hasa katika karne ya kumi na tisa.
Chini ya usultani wa Omani, kisiwa kilikuza uchumi wenye nguvu wa kibiashara uliotegemea kwa sehemu karafuu, pembe za ndovu na biashara ya utumwa. Waafrika waliofanywa watumwa walipitishwa Zanzibar na bandari nyingine za Afrika Mashariki, huku wengi pia wakitumiwa kama nguvu kazi katika mashamba ya kisiwa. UNESCO inaitaja Zanzibar kuwa mojawapo ya bandari kuu za biashara ya utumwa Afrika Mashariki na inasisitiza umuhimu wa eneo hilo katika historia ya kukomeshwa kwa biashara ya utumwa.
Uchumi wa karafuu ulikuwa muhimu hasa. Kufikia katikati ya karne ya kumi na tisa, maelfu ya watu waliofanywa watumwa walikuwa wakiletwa Zanzibar kila mwaka, sehemu kubwa ikiingizwa katika mashamba ya karafuu ya kisiwa. Uchumi wa mashamba makubwa ulisaidia kuifanya Zanzibar kuwa tajiri huku ukiunganisha utajiri huo moja kwa moja na mifumo ya utumwa.
Historia hiyo bado inaonekana kwa macho Mji Mkongwe. Kanisa Kuu la Kianglikana la Christ Church lilijengwa mahali palipokuwa soko la watumwa, na UNESCO inalijumuisha miongoni mwa makumbusho yanayoupa mji umuhimu wake wa kihistoria.
Bara ilifuata njia tofauti ya kikoloni.
Eneo lililojulikana kama Tanganyika liliingia chini ya utawala wa Ujerumani mwishoni mwa karne ya kumi na tisa na likawa sehemu ya Afrika Mashariki ya Kijerumani. Baada ya Ujerumani kushindwa katika Vita vya Kwanza vya Dunia, Tanganyika ilihamishiwa utawala wa Uingereza chini ya udhamini wa Shirikisho la Mataifa.
Kiswahili kilikuwa tayari na nafasi muhimu kabla ya uhuru. Mamlaka za kikoloni za Ujerumani zilikuwa zimehimiza matumizi yake katika utawala, kwa hiyo serikali ya Nyerere haikubuni Kiswahili kama lugha ya taifa kutoka hewani. Kilichobadilika baada ya uhuru ni lengo lake la kisiasa na kufika kwake. Dola ya Tanzania kwa makusudi ilipanua matumizi yake katika elimu, serikali na mawasiliano ya kitaifa kama sehemu ya kujenga utambulisho wa pamoja wa taifa.
Tanganyika ilipata uhuru Desemba 1961, Julius Nyerere akiwa waziri mkuu wake wa kwanza na baadaye rais.
Zanzibar ilipata uhuru Desemba 1963.
Tarehe 12 Januari 1964, Mapinduzi ya Zanzibar yaliipindua serikali ya usultani. Mapinduzi hayo yalihusisha mivutano mikubwa ya kisiasa, ya rangi, ya kikabila na ya kitabaka, na ghasia kubwa zilifuata. Hayawezi kupunguzwa kwa usahihi kuwa mgogoro rahisi kati ya Waarabu na Waafrika, ingawa uhusiano wa kihistoria kati ya utawala wa kisiasa wa Waarabu, umiliki wa ardhi na historia ya kumiliki watumwa ulikuwa sehemu muhimu ya mazingira ya kisiasa.
Miezi mitatu baadaye, tarehe 26 Aprili 1964, Tanganyika na Zanzibar ziliunda Jamhuri ya Muungano wa Tanganyika na Zanzibar, baadaye ikapewa jina Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Zanzibar ilibakiza kiasi kikubwa cha kujitawala kwa ndani, ikiwemo serikali yake na baraza lake la kutunga sheria. Mpango huo bado ni mojawapo ya sifa zisizo za kawaida za dola ya Tanzania: serikali ya Muungano hushughulikia mambo kama ulinzi, mambo ya nje na sera ya fedha, ilhali Zanzibar ina mamlaka juu ya mambo mengi ya ndani ya visiwa.
Kwa nini Kiswahili kikawa muhimu sana
Katika sehemu hii
Kiswahili kina nafasi kuu ya kitaifa, ilhali Kiingereza kinaendelea kuwa na matumizi muhimu ya kivitendo.
Sera ya lugha ya Tanzania inaeleweka zaidi ukiangalia muundo wa watu wa nchi.
Hakuna kabila moja linalowakilisha kitu chochote kinachokaribia watu wote. Wasukuma kwa kawaida hutajwa kuwa jamii kubwa zaidi ya kikabila. Makundi mengine makubwa ni pamoja na Wahaya, Wanyakyusa, Wanyamwezi na Wachagga, pamoja na jamii nyingi ndogo zaidi. Maelezo ya zamani ya idadi ya watu ya serikali ya Marekani yanataja makabila zaidi ya 120 nchini.
Utofauti wa lugha nao ni muhimu vilevile.
Lugha nyingi za Tanzania ni za tawi la Kibantu la familia ya lugha za Niger-Kongo. Lakini Tanzania pia ina jamii zinazozungumza lugha za Kinilotiki kama Wamaasai, jamii zinazozungumza lugha za Kikushi kama Wairaqw, na makundi madogo ambayo lugha zao ni za uainishaji tofauti au unaobishaniwa.
Bonde la Ufa la kaskazini mwa Tanzania linavutia hasa kwa sababu lugha kutoka familia kadhaa zisizohusiana zimekuwepo karibu kwa karne nyingi. Wataalamu wa lugha hutumia kanda hiyo kuchunguza mawasiliano ya lugha, kukopa maneno na jinsi lugha jirani zinavyoathiriana.
Kisha kuna Kiswahili.
Kiswahili kilitoa kitu ambacho hakuna lugha moja ya kikabila ingeweza kutoa kwa kiwango cha taifa: lugha ambayo watu kutoka jamii tofauti wangeweza kuitumia kuzungumza wao kwa wao.
Hili lilikuwa muhimu kisiasa.
Kama serikali ingechagua lugha kubwa ya kabila moja kuwa lugha kuu ya taifa, uamuzi huo ungeweza kuunganisha utambulisho wa taifa kwa karibu zaidi na jamii moja. Kiswahili kiliepuka tatizo hilo kwa sababu kilikuwa tayari kikitumika sana kuvuka mipaka ya kikabila na hakikuwa mali ya kabila kubwa zaidi la bara pekee.
Kiingereza kilibaki muhimu, hasa katika elimu ya juu, biashara ya kimataifa na baadhi ya mazingira rasmi ya kitaasisi. Lakini kukieleza Kiingereza kama lugha rasmi sawa na Kiswahili ni kurahisisha kupita kiasi mpangilio wa lugha wa Tanzania. Kiswahili kina nafasi kuu ya kitaifa, ilhali Kiingereza kinaendelea kuwa na matumizi muhimu ya kivitendo.
Matokeo yake yanaonekana katika maisha ya kila siku.
Mtu ambaye lugha yake ya kwanza ni Kisukuma anaweza kuzungumza Kiswahili na mtu ambaye lugha yake ya kwanza ni Kichagga. Mzungumzaji wa Kimaasai anaweza kukitumia na mzungumzaji wa Kinyamwezi. Mkazi wa Zanzibar anaweza kuwasiliana na mtu wa Bara kupitia lugha ileile ya taifa.
Lugha hiyo haikuwafanya watu hao kuwa sawa kitamaduni.
Iliwapa nafasi ya pamoja ya lugha.
Zaidi ya jamii 120, lakini hakuna kiolezo kimoja cha kitamaduni
Maneno "zaidi ya makabila 120" yanaweza kusikika kama dhana tu hadi utazame utofauti huo unajumuisha nini hasa.
Wasukuma wamejikusanya kuzunguka mwambao wa kusini na kusini-mashariki wa Ziwa Victoria na ndio jamii kubwa zaidi ya kikabila nchini Tanzania.
Wachagga wanahusishwa hasa na miteremko ya Mlima Kilimanjaro, ambako kilimo cha kina kimekuwa muhimu kwa muda mrefu.
Wamaasai wanakalia maeneo ya kaskazini mwa Tanzania pamoja na kusini mwa Kenya na wanajulikana kwa ufugaji na mfumo wa rika ambamo watu hupita katika hatua za maisha zilizofafanuliwa na jamii.
Wadatoga, jamii nyingine ya kaskazini mwa Tanzania, kijadi wameunganisha ufugaji na kilimo na pia wanajulikana kwa uhunzi.
Kisha kuna Wahadzabe, ambao jamii yao na lugha yao ni muhimu hasa kwa wanaanthropolojia na wataalamu wa lugha.
Hoja si kwamba jamii hizi zote zinaishi maisha yaliyotengana kabisa. Zimechangamana kwa vizazi kupitia biashara, uhamaji, ndoa, migogoro na mabadiliko ya kisiasa.
Kwa hiyo utofauti wa Tanzania si mkusanyiko wa masanduku ya kitamaduni yaliyofungwa.
Ni historia ya jamii jirani zinazoathiriana huku zikibakiza utambulisho tofauti.
Wahadzabe na mipaka ya hadithi ya "dirisha hai"
Katika sehemu hii
Lugha yao, Kihadzane, ina konsonanti za kidoko na kwa kawaida huchukuliwa na wataalamu wa lugha kuwa lugha pweke.
Wahadzabe ni mojawapo ya jamii zinazoeleweka vibaya mara nyingi zaidi katika mijadala kuhusu Tanzania.
Wanaishi hasa katika kanda ya Ziwa Eyasi kaskazini mwa Tanzania, na baadhi ya jamii zinaendelea kutegemea kwa kiasi kikubwa uwindaji na ukusanyaji wa chakula. Lugha yao, Kihadzane, ina konsonanti za kidoko na kwa kawaida huchukuliwa na wataalamu wa lugha kuwa lugha pweke. Hiyo inamaanisha watafiti hawajathibitisha uhusiano wa kinasaba kati ya Kihadzane na familia nyingine ya lugha inayojulikana.
Vidoko hivyo wakati mwingine hutumiwa kuunganisha Kihadzane na lugha za kusini mwa Afrika zilizowahi kuwekwa chini ya jina "Khoisan." Utafiti wa kisasa wa lugha hauungi mkono kukichukulia Kihadzane kuwa sehemu ya familia ya lugha ya Khoisan iliyothibitishwa. Uainishaji wake unabaki tofauti.
Wahadzabe pia wamevutia utafiti wa kijenetiki kwa sababu historia ya watu wao inatofautiana kwa njia muhimu na ile ya makundi mengi jirani. Lakini hilo halimaanishi kwamba Wahadzabe ni masalio yasiyoguswa ya binadamu wa kabla ya historia au kwamba wanaweza kuchukuliwa kama ujenzi hai wa jinsi binadamu wa mwanzo walivyokuwa.
Ni Watanzania wa leo.
Jamii yao imebadilika kwa muda, na jamii zao zimelazimika kukabiliana na mabadiliko ya matumizi ya ardhi, kilimo, sera za uhifadhi, utalii na maamuzi ya serikali.
Hali hiyo ya kisasa ni muhimu kwa sababu swali linalozikabili jamii za Wahadzabe si kama wao ni sehemu ya ulimwengu wa kisasa. Wao ni sehemu yake.
Swali ni jinsi wanavyoweza kudumisha udhibiti juu ya ardhi yao, riziki zao na desturi zao za kitamaduni huku ulimwengu huo ukibadilika kuwazunguka.
Dini: Wakristo, Waislamu na utofauti zaidi kuliko mgawanyo wa nusu kwa nusu
Katika sehemu hii
Makadirio ya Pew Research Center ya 2020 yanaiweka Tanzania kuwa takriban asilimia 63 Wakristo na asilimia 34 Waislamu, pamoja na sehemu ndogo za dini nyingine au makundi mengine.
Mandhari ya kidini ya Tanzania ina utofauti, lakini maelezo yanayorudiwa mara nyingi kwamba nchi ni takriban nusu Wakristo na nusu Waislamu hayaungwi mkono na makadirio makuu ya hivi karibuni ya kulinganisha nchi.
Makadirio ya Pew Research Center ya 2020 yanaiweka Tanzania kuwa takriban asilimia 63 Wakristo na asilimia 34 Waislamu, pamoja na sehemu ndogo za dini nyingine au makundi mengine. Pew inaeleza kwamba haya ni makadirio yanayotokana na sensa na tafiti, na kwamba uanachama wa kidini hauwezi kupimwa kwa usahihi kamili katika kila nchi.
Dini haijaenea kwa usawa kote nchini.
Uislamu una mizizi mirefu hasa kando ya pwani na Zanzibar, ambako ndiyo dini kuu. Ukristo umeenea zaidi katika sehemu kubwa ya Tanzania Bara.
Mgawanyo huo unaakisi historia.
Uislamu ulifika pwani ya Afrika Mashariki karne nyingi zilizopita kupitia ulimwengu wa biashara wa Bahari ya Hindi na ukajiimarisha sana katika jamii za pwani. Ukristo ulipanuka baadaye sana kupitia kazi za wamisionari za karne ya kumi na tisa na ishirini na taasisi za zama za ukoloni.
Lakini uanachama rasmi wa dini hauelezi kila kipengele cha ibada.
Tiba za jadi bado ni muhimu katika sehemu za Tanzania, na watu wanaweza kutumia huduma za hospitali, waganga wa jadi na aina za kidini za uponyaji nyakati tofauti au hata kwa pamoja.
Desturi za jadi pia hutofautiana sana kati ya jamii. Hakuna "dini moja ya jadi" ya Tanzania iliyopo chini ya Ukristo na Uislamu.
Baadhi ya jamii zinadumisha imani na sherehe tofauti. Nyingine zimeingiza desturi fulani za jadi katika maisha ya kijamii ya Kikristo au ya Kiislamu. Baadhi ya desturi zimepungua.
Jambo muhimu ni kwamba maisha ya kidini ya Tanzania hayawezi kueleweka kupitia mgawanyo mkali wa ama Ukristo ama Uislamu.
Chakula kinasimulia hadithi ileile
Katika sehemu hii
Uchumi wa karafuu wa karne ya kumi na tisa ulizalisha utajiri mkubwa lakini ulitegemea sana kazi ya watumwa.
Chakula kinatoa njia nyingine ya kuona jinsi historia tofauti za Tanzania zinavyokutana bila kuwa kitu kimoja.
Katika sehemu kubwa ya Bara, ugali, chakula kigumu cha unga wa mahindi, ni chakula kikuu. Kwa kawaida huliwa na mboga, maharagwe, nyama, samaki au mboga nyingine ya kulia.
Kando ya pwani na Zanzibar, wali una nafasi muhimu hasa. Pilau na biriani vinaakisi historia ndefu ya mwingiliano kuvuka Bahari ya Hindi, ilhali nazi, iliki, karafuu na viungo vingine vinahusishwa sana na mapishi ya pwani.
Mapishi ya Zanzibar pia yanajumuisha vyakula kama samaki wa nazi, viazi vya viungo, mandazi na vitumbua.
Athari inaenda pande zote mbili. Vyakula hivi si mapishi ya kigeni tu yaliyoletwa Afrika. Vilikua kupitia karne za mwingiliano uliohusisha jamii za pwani za Kiafrika na wafanyabiashara na walowezi kutoka sehemu nyingine za Bahari ya Hindi.
Karafuu za Zanzibar ni mfano ulio wazi hasa wa uhusiano kati ya chakula na historia.
Uchumi wa karafuu wa karne ya kumi na tisa ulizalisha utajiri mkubwa lakini ulitegemea sana kazi ya watumwa. Kwa hiyo zao lilelile la kilimo lililokuwa sehemu ya utambulisho wa kibiashara wa Zanzibar pia lilihusishwa na mfumo wa utumwa wa mashamba wa kisiwa hicho.
Leo, mashamba ya viungo bado ni sehemu ya uchumi wa kilimo na utalii wa Zanzibar.
Mgeni anaweza kuona mimea ileile iliyokuwa na nafasi kubwa zaidi sana katika uchumi wa mauzo ya nje wa kisiwa katika karne ya kumi na tisa, lakini katika mfumo tofauti kabisa wa kiuchumi na kisiasa.
Muziki ulibadilika kadiri Tanzania ilivyobadilika
Katika sehemu hii
Baadaye Bi Kidude akawa mwimbaji mwingine wa Kizanzibari anayejulikana kimataifa, akiendelea kuimba hadi uzeeni.
Muziki wa Tanzania unaonyesha jinsi desturi za zamani zinavyoweza kudumu huku mpya zikikua kuzizunguka.
Taarab ni mojawapo ya desturi za muziki zinazojulikana zaidi za pwani ya Kiswahili. Inahusishwa hasa na Zanzibar na kwa muda mrefu imeimbwa katika harusi na sherehe nyingine ndefu. UNESCO inaieleza taarab kama njia ya jadi ya kujieleza kitamaduni kwa Kiswahili na imeunga mkono miradi iliyoundwa kuhifadhi urithishaji wake kwa wanamuziki wachanga.
Aina hiyo ya muziki yenyewe inaakisi historia ya pwani. Kukua kwake kulihusisha desturi za muziki za Kiafrika pamoja na athari kutoka ulimwengu mpana wa Bahari ya Hindi.
Siti binti Saad akawa mmoja wa wasanii wa mwanzo muhimu zaidi waliorekodiwa wanaohusishwa na taarab. Rekodi zake zilisaidia kupeleka muziki wa lugha ya Kiswahili kwa hadhira nje ya Zanzibar.
Baadaye Bi Kidude akawa mwimbaji mwingine wa Kizanzibari anayejulikana kimataifa, akiendelea kuimba hadi uzeeni.
Lakini utambulisho wa muziki wa Tanzania haukuishia kwenye taarab.
Kuanzia miaka ya 1990, wanamuziki wa Dar es Salaam walikuza Bongo Flava, aina pana ya muziki maarufu iliyoathiriwa na hip-hop, R&B, reggae, dancehall na desturi za muziki wa Tanzania. Kukua kwake kuliendana na mabadiliko makubwa katika mazingira ya vyombo vya habari vya Tanzania, ikiwemo kupanuka kwa redio na televisheni binafsi.
Kiswahili kikawa mojawapo ya sifa zinazoitambulisha aina hiyo ya muziki.
Wasanii waliweza kukopa mitindo ya muziki kutoka Marekani, Jamaica na kwingineko huku wakiandika kuhusu mahusiano, siasa, pesa, mitaa na maisha ya kila siku ya Tanzania kwa lugha ambayo hadhira yao ya nyumbani iliielewa.
Hiyo ni sababu moja kwa nini Bongo Flava ikawa sehemu muhimu kiasi hicho ya utamaduni maarufu wa Tanzania ya leo.
Nchi haikuwa tena ikichagua kati ya muziki wa "jadi" na wa "kigeni."
Wanamuziki walikuwa wakichanganya athari na kuzalisha kitu kipya.
Uchongaji wa Wamakonde na uchoraji wa Tingatinga
Katika sehemu hii
Uchoraji wa Tingatinga ulikua Dar es Salaam katika miaka ya 1960 kupitia Edward Saidi Tingatinga.
Sanaa za kuona za Tanzania zinatoa mifano miwili tofauti sana ya jinsi desturi za kitamaduni zinavyokua.
Wamakonde, watu wanaoishi kusini-mashariki mwa Tanzania na kaskazini mwa Msumbiji, wana historia ndefu ya uchongaji wa mbao. Uchongaji wa Wamakonde unajumuisha sanamu, vinyago na maumbo mengine yaliyochongwa, na kazi za karne ya ishirini zilizidi kuonekana katika makumbusho na masoko ya sanaa ya kimataifa. Makumbusho ya Sanaa ya Metropolitan, kwa mfano, yana kazi za Wamakonde katika mkusanyiko wake.
Baadhi ya uchongaji wa Wamakonde wa karne ya ishirini ulihusishwa na maumbo yanayojulikana kama ujamaa, ambamo sanamu kadhaa za watu zimeunganishwa pamoja. Uhusiano wa neno hilo na falsafa ya kisiasa ya Nyerere umehimiza tafsiri za baadaye zinazounganisha sanamu hizi na wazo la maisha ya pamoja.
Lakini ni salama zaidi kuuchukulia uhusiano huo kama tafsiri badala ya kudai kwamba desturi nzima ya Wamakonde iliundwa kuonyesha mpango wa kisiasa wa Nyerere.
Desturi za kisanaa za Wamakonde ni za zamani zaidi na pana zaidi kuliko siasa za ujamaa.
Desturi nyingine maarufu ya kuona ya Tanzania ni changa zaidi sana.
Uchoraji wa Tingatinga ulikua Dar es Salaam katika miaka ya 1960 kupitia Edward Saidi Tingatinga. Mtindo huo ulijulikana kwa picha za wanyama na mada nyingine zenye rangi angavu na zilizorahisishwa kwa namna ya pekee, na baadaye ukapata soko la kimataifa.
Tofauti hiyo inashangaza.
Uchongaji wa Wamakonde unaunganisha Tanzania ya leo na desturi za zamani za kisanaa.
Tingatinga ilijitokeza katika mji wa Dar es Salaam baada ya uhuru.
Zote mbili zikahusishwa kimataifa na Tanzania.
Kitambaa kinachoweza kuzungumza
Kanga ni mfano mwingine wa jinsi utamaduni unavyoweza kubeba habari bila kuhitaji hati rasmi.
Kanga ni vitambaa vya mstatili vilivyochapishwa vinavyovaliwa sana Afrika Mashariki. Nyingi zina methali, msemo au ujumbe mfupi uliochapishwa kando ya pindo.
Ujumbe huo unaweza kuonyesha mapenzi, ushauri, utani, onyo au maoni ya kijamii. Kwa sababu maneno yanaonekana kwa wazungumzaji wengine wa lugha hiyo, kitambaa kinaweza kusema kitu bila mvaaji kukisema kwa sauti.
Maana yake si siri kila mara.
Ni bora kuieleza kama aina ya ujumbe wa hadharani unaosomeka kitamaduni.
Hivi karibuni UNESCO imeunga mkono mradi unaoitwa hasa "Khanga: alama ya utambulisho na urithi wa kitamaduni wa Tanzania," jambo linaloakisi juhudi zinazoendelea za kurekodi na kulinda desturi hii ya nguo.
Utambuzi huo wa kisasa ni muhimu kwa sababu desturi kama kanga si vitu vya makumbusho.
Watu bado wanazivaa.
Bado wanatengeneza michoro mipya.
Na jumbe zilizochapishwa juu yake zinaweza kujibu mambo yanayowasumbua watu leo.
Sikukuu zinazohifadhi historia za zamani
Mwaka Kogwa wa Zanzibar huadhimishwa hasa Makunduchi na unahusishwa na Mwaka Mpya wa Kishirazi. Sherehe hizo zinajumuisha mapigano ya kuigiza ya kitambiko kwa kutumia mashina ya migomba, sherehe za pamoja na kuchoma kibanda kidogo.
Sikukuu hiyo mara nyingi huhusishwa na athari ya kitamaduni ya Kiajemi Zanzibar.
Lakini asili yake halisi ya kihistoria ni ngumu kuipunguza kuwa chanzo kimoja. Jamii ya Zanzibar ilikua kupitia karne za mwingiliano kati ya desturi za Kiafrika, Kiajemi, Kiarabu, Kihindi na za Kiislamu, kwa hiyo madai kwamba Mwaka Kogwa ni masalio ya moja kwa moja ya tambiko safi la Kiajemi la kabla ya Uislamu yanapaswa kuchukuliwa kwa tahadhari.
Kanuni hiyohiyo inahusu sherehe nyingine nyingi za Tanzania.
Mifumo ya rika ya Wamaasai hupanga sehemu za maisha ya kijamii kuzunguka makundi ya watu wanaopita katika hatua za maisha zinazotambuliwa.
Miongoni mwa Wamakonde, Mapiko inahusiana na jando na kuvuka kutoka utoto hadi utu uzima. UNESCO inaieleza kama onyesho linalohusisha vinyago, muziki na ngoma ambalo ni sehemu ya desturi ya jando ya Wamakonde na hurithisha maarifa kuhusu maisha na maadili ya jamii.
Desturi hizi zinaonyesha kwa nini ni vigumu kueleza utamaduni wa Tanzania kama kitu kimoja.
Utambulisho wa taifa unaweza kushirikiwa.
Desturi za kitamaduni zilizo ndani yake haziwezi kubadilishana.
Utambulisho wa taifa la Tanzania ulijengwa, haukurithiwa ukiwa kamili
Katika sehemu hii
Kundi moja la sera lilijaribu kupanga upya jinsi watu walivyozalisha chakula na kupanga uchumi wa vijijini.
Hapa ndipo hadithi ya ujamaa inaporudi mbele.
Tanganyika ilipopata uhuru, Nyerere alirithi eneo ambalo jamii zake zilikuwa na historia, lugha na mifumo ya kijamii tofauti. Hapakuwa na utamaduni wa kale wa taifa la Tanzania uliokuwepo bila kubadilika katika eneo lote.
Taifa la kisasa lililazimika kujengwa.
Serikali ya Nyerere ilitumia zana kadhaa kufanya hivyo.
Kiswahili kiliunda lugha ya pamoja.
Mfumo wa elimu ulipanua mawasiliano ya kitaifa.
Taasisi za kisiasa zilisisitiza utambulisho wa kitaifa badala ya wa kikabila.
Serikali ilikataza matumizi ya wazi ya utambulisho wa kikabila kama msingi wa kupanga siasa za taifa.
Ujamaa ulitoa sehemu nyingine ya msamiati. Uliwasilisha jamii kama jumuiya ambamo watu wana wajibu kwa wenzao.
Mpango wa kiuchumi uliojengwa kuzunguka falsafa hiyo hatimaye ulikabiliwa na matatizo makubwa. Kuhamishwa kwa lazima kwenda vijijini kulivuruga maisha ya watu wengi, kilimo cha pamoja hakikuleta matokeo yaliyotarajiwa, na hatimaye dola ilirudi nyuma kutoka mtindo wa kiuchumi wenye malengo makubwa zaidi.
Lakini lugha ya undugu haikutoweka pamoja na sera ya kilimo.
Wala Kiswahili hakikutoweka.
Tofauti hii ni muhimu kwa sababu historia ya Tanzania baada ya uhuru ina matokeo mawili tofauti kutoka kipindi kilekile cha kujenga taifa.
Kundi moja la sera lilijaribu kupanga upya jinsi watu walivyozalisha chakula na kupanga uchumi wa vijijini.
Kundi jingine lilijaribu kuunda utambulisho wa pamoja wa taifa.
La kwanza lilizaa kushindwa kukubwa.
La pili liliacha taasisi na mazoea yaliyoendelea muda mrefu baada ya Nyerere kuondoka madarakani.
Tanzania inavyoonekana sasa
Katika sehemu hii
Maisha ya kidini bado yamegawanyika hasa kati ya Ukristo na Uislamu, pamoja na desturi ndogo za kidini.
Tanzania ya leo si Tanzania ya Nyerere.
Nchi ina watu wengi zaidi sana mijini, uchumi wenye utofauti zaidi, sekta kubwa binafsi, mazingira tofauti ya vyombo vya habari na idadi changa ya watu waliokua na teknolojia na athari za kitamaduni ambazo Nyerere asingeweza kuzitarajia.
Hata hivyo mifumo kadhaa iliyoundwa au kuimarishwa baada ya uhuru bado inaonekana.
Kiswahili bado ndiyo lugha ya taifa na lugha kuu ya pamoja kati ya jamii nyingi za Tanzania. Tanzania bado ni nyumbani kwa makabila zaidi ya 120. Maisha ya kidini bado yamegawanyika hasa kati ya Ukristo na Uislamu, pamoja na desturi ndogo za kidini. Zanzibar inabakiza taasisi zake za kisiasa ndani ya Muungano.
Na taasisi za kitamaduni za nchi bado zinafanya kazi kikamilifu kuhifadhi desturi hai.
Programu ya sasa ya UNESCO nchini Tanzania inajumuisha miradi inayohusu muziki wa jadi wa Kiswahili, kanga, kurekodi urithi usioshikika kwa kushirikisha jamii na desturi nyingine za kitamaduni. Mwaka 2026, UNESCO iliidhinisha msaada wa ziada kwa Tanzania ili kuimarisha uwezo wa kitaifa na wa ngazi za chini wa kurekodi na kulinda urithi hai.
Hilo ni muhimu kwa sababu utamaduni nchini Tanzania haujaganda zamani.
Onyesho la taarab Zanzibar ni la wakati wa sasa.
Kanga iliyochapishwa ujumbe mpya ni ya wakati wa sasa.
Mwanamuziki kijana anayetunga maneno ya Kiswahili juu ya mdundo wa kimataifa ni wa wakati wa sasa.
Msanii wa Kimakonde anayetengeneza kazi mpya ni wa wakati wa sasa.
Desturi zinaendelea kwa sababu watu wanaendelea kuzitumia, kuzibadilisha na kuzirithisha.
Ujamaa uliacha nini
Katika sehemu hii
Linamaanisha kwamba tofauti hizo zimekuwepo ndani ya mfumo wa kitaifa uliothibitika kuwa imara kupita kawaida.
Ujamaa haukuigeuza Tanzania kuwa jamii ya kilimo ya kijamaa ambayo Nyerere aliiota.
Mpango wa lazima wa vijiji ulisababisha usumbufu mkubwa, na mtindo wa kiuchumi uliojengwa kuzunguka udhibiti wa dola na uzalishaji wa pamoja vijijini hatimaye uliachwa. Wasomi wanaendelea kujadili uzito kamili ambao ujamaa, misukosuko ya kiuchumi ya nje, sera ya kilimo, ukame na mambo mengine yalikuwa nao katika matatizo ya kiuchumi ya Tanzania.
Lakini kushindwa kwa sera moja hakufuti kila kitu kilichotokea katika kipindi kilekile.
Utambulisho wa taifa la Tanzania ulikuzwa kwa makusudi kupitia lugha, elimu, taasisi za kisiasa na utamaduni wa umma. Kiswahili kikawa lugha ya pamoja ya nchi ambayo watu wake walibaki na utofauti wa kikabila na wa lugha.
Hilo halimaanishi kwamba Tanzania imekuwa huru bila mivutano ya kisiasa, mivutano ya kidini, tofauti za kikanda au mizozo kuhusu Muungano kati ya Bara na Zanzibar.
Linamaanisha kwamba tofauti hizo zimekuwepo ndani ya mfumo wa kitaifa uliothibitika kuwa imara kupita kawaida.
Na hilo linairudisha hadithi kwenye neno ambalo ilianza nalo.
Ujamaa maana yake ni undugu wa kifamilia.
Haukuwahi kuwa maelezo yote ya Tanzania.
Ulikuwa falsafa ya kiuchumi, lengo la kisiasa na sehemu ya lugha ambayo kupitia hiyo kizazi cha kwanza cha viongozi wa nchi kilijaribu kujibu swali gumu: unawezaje kujenga taifa kutoka eneo lenye jamii nyingi ambazo awali hazikushiriki utambulisho mmoja wa taifa?
Jibu la Tanzania lilihusisha zaidi ya sera moja.
Lilihusisha lugha ya pamoja.
Mfumo wa pamoja wa elimu.
Taasisi za kisiasa za kitaifa.
Kukataza kwa makusudi ushindani wa kikabila katika maisha ya umma.
Na msamiati wa kisiasa uliowataka raia kujiona kama wanachama wa jumuiya pana zaidi.
Matokeo yake si nchi isiyo na tofauti.
Ni nchi ambamo tofauti, kwa sehemu kubwa ya historia yake tangu uhuru, zimekuwepo pamoja na hisia kali ya kuwa sehemu ya dola moja ya taifa.
Hiyo ni hadithi ngumu zaidi kuliko kusema kwamba neno moja liliishikilia Tanzania pamoja.
Pia ni hadithi ya kuvutia zaidi.
Kwa sababu Tanzania haikuwa utamaduni mmoja.
Ilikuwa nchi ambamo tamaduni nyingi zingeweza kubaki tofauti huku zikishiriki lugha ya taifa, utambulisho wa kisiasa na jina moja: Tanzania.
