Kwa muda mrefu, na miongo kadhaa tukizingatia takwimu halisi, Nigeria ilidhihirisha mojawapo ya migongano mikubwa zaidi katika uchumi wa dunia. Ilikuwa moja ya wazalishaji wakubwa wa mafuta barani Afrika, lakini iliagiza kutoka nje sehemu kubwa ya petroli, dizeli na mafuta ya ndege yaliyotumiwa na wananchi wake.
Mafuta ghafi yaliondoka kwenye bandari za Nigeria kila siku. Lakini usafishaji, uzalishaji wa viwandani na sehemu kubwa ya thamani ya kiuchumi vilifanyika mahali pengine. Mafuta yaliyosafishwa yaliuzwa tena nchini Nigeria kwa bei ya juu. Nchi ilimiliki rasilimali ghafi, lakini wengine walijinyakulia sehemu kubwa ya thamani yake.
Mfumo huo unajirudia mbali zaidi ya Nigeria. Kote barani Afrika, mafuta ghafi, kakao, kahawa, pamba, shaba, lithiamu, bauxite na mbao husafirishwa nje yakiwa ghafi kabla ya kurejea kama bidhaa zilizokamilika zenye thamani iliyoongezeka mara nyingi zaidi. Katika Ria's Colony, tunauita mchezo huu kuwa upuuzi wa kiuchumi, kwa sababu kumiliki rasilimali pekee hakutoshi; lazima tuelekee kwenye kuzisindika ili tuwe matajiri na kustawi.
Kwa maneno mepesi: kumiliki rasilimali hutengeneza fursa, lakini kuzisindika hutengeneza ustawi thabiti.
Kiwanda cha kusafisha mafuta ni kikubwa kuliko jengo lenyewe
Wakati Kiwanda cha Kusafisha Mafuta cha Dangote kilipofikia uwezo wake uliopangwa wa kusindika mapipa 650,000 kwa siku mapema mwaka 2026, kilikuwa kiwanda kikubwa zaidi cha kusafisha mafuta cha mstari mmoja duniani. Vichwa vya habari vilikazia ukubwa wake wa kimwili. Hata hivyo, tunaamini kwamba simulizi muhimu zaidi ilikuwa kile ambacho mradi huu unakiwakilisha.
Katika kiwango ambacho hakijaonekana mara kwa mara barani Afrika, kiwanda hicho kilithibitisha kwamba mradi wa viwanda unaomilikiwa na Waafrika unaweza kubakiza sehemu kubwa zaidi ya mnyororo wa thamani ndani ya bara. Badala ya kusafirisha mafuta ghafi na kuagiza mafuta safi, Nigeria sasa inaweza kusafisha mafuta yake yenyewe na kutoa petroli, dizeli, mafuta ya ndege na bidhaa za petrokemikali.
Kiwanda hiki hakimalizi utegemezi wa Nigeria kwa mauzo ya mafuta ghafi mara moja, wala hakitatui kila changamoto inayokabili sekta ya nishati ya nchi hiyo. Kile kinachobadilika kimsingi ni mahali ambapo thamani inatengenezwa; na Afrika ilihitaji kuchukua hatua hii thabiti ya kuongeza thamani kwa rasilimali zake.
Thamani hutengenezwa kati ya mgodi na sokoni
Ni muhimu kusisitiza kwamba kumiliki rasilimali zenye thamani hakutoshi kuleta utajiri. Na itakuwa hatari au upotoshaji kudhani kwamba utajiri unatokana na kumiliki rasilimali ghafi pekee, na historia inathibitisha hili: Australia inasafirisha nje madini ya chuma, lakini Ujerumani inasafirisha uhandisi wa kiwango cha juu, Uswisi inasafirisha dawa, Korea Kusini inasafirisha vifaa vya kielektroniki, na Japani inasafirisha magari.
Hakuna hata moja ya nchi hizi iliyotajirika kwa sababu tu ilikuwa na malighafi ghafi. Zilitajirika kwa sababu zilijenga viwanda vilivyobadilisha malighafi hizo kuwa bidhaa ambazo ulimwengu ulikuwa tayari kulipia fedha nyingi zaidi. Wanauchumi wanaita hatua hii "kupanda daraja katika mnyororo wa thamani".
Kwa mfano:
Tani moja ya mbegu za kakao ikiuzwa ghafi huingiza bei ya kawaida. Lakini inaposindikwa kuwa siagi ya kakao, unga wa kakao na chokoleti ya hali ya juu, thamani yake huongezeka mara nyingi zaidi.
Kanuni hiyohiyo inafanya kazi pamba inapogeuzwa kuwa mavazi, lithiamu inapogeuzwa kuwa seli za betri, shaba inapogeuzwa kuwa vifaa vya umeme, na mbao zinapogeuzwa kuwa samani za kifahari. Rasilimali ghafi mara chache huzalisha thamani kubwa; usindikaji wa bidhaa zilizokamilika ndio unaofanya hivyo.
Kila kiwanda huzalisha zaidi ya bidhaa tu
Vilevile, uzalishaji wa viwandani mara nyingi huzungumziwa kana kwamba unatoa bidhaa pekee, lakini kiuhalisia huzalisha mfumo mpana zaidi. Kiwanda cha kusafisha mafuta kinahitaji wahandisi, mafundi, mifumo ya programu za kompyuta, kampuni za ukarabati, wasafirishaji, maabara za uchunguzi, kampuni za bima, huduma za kibenki, kampuni za ulinzi na watoa huduma za ugavi.
Pia hubadilisha mfumo wa elimu wa taifa; vyuo vikuu huanza kufundisha stadi mbalimbali zenye thamani kubwa katika jamii na uchumi wao. Taasisi za utafiti hazibaki nyuma, kwani huanza kuchunguza matatizo halisi ya viwandani yanayostahili ufumbuzi. Kutokana na haya yote, wazabuni wa ndani huibuka kadiri mahitaji yanavyoongezeka. Biashara ndogo na za kati hupata nafasi ya kustawi zikihudumia viwanda vikubwa.
Shughuli zote hizi zinazoletwa na viwanda huchangia upatikanaji wa ujuzi na uzoefu wa kina, kiasi kwamba nchi hutambuliwa kama kitovu cha mafunzo na kinara katika sekta hiyo.
Hii inaonyesha jinsi viwanda vinavyounda mifumo ya kiuchumi iliyoshikamana. Ndiyo maana kiwanda kimoja chenye mafanikio mara nyingi huzaa viwanda vingine vingi. Wanauchumi huita jambo hili "kizidishi cha viwanda" (manufacturing multiplier). Mradi mmoja wa viwanda huibua mahitaji ya usafiri, fedha, ujenzi, programu za kompyuta, elimu, ukarabati, utafiti na huduma nyingine lukuki. Athari ya kiuchumi haikomi kamwe mlangoni mwa kiwanda.
Afrika tayari ina viungo vyote
Afrika inamiliki rasilimali nyingi zinazoendesha uchumi wa kimataifa leo. Kwa mfano:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inamiliki karibu nusu ya akiba yote ya kobalti inayojulikana duniani. Zimbabwe ndiyo mzalishaji mkuu wa lithiamu barani Afrika na inashikilia akiba kubwa zaidi inayojulikana ya madini hayo barani. Guinea ndiyo inayoongoza kwa uzalishaji wa bauxite barani Afrika, ikiwa na takriban robo ya akiba yote iliyothibitishwa duniani. Ivory Coast na Ghana huzalisha kwa pamoja sehemu kubwa ya kakao ya dunia. Zambia inasalia kuwa mmoja wa wazalishaji wakubwa wa shaba barani Afrika, ikifuata baada ya DRC.
Hata hivyo, usindikaji mwingi bado unafanyika kwingineko. Hiyo inamaanisha kuwa ajira zenye mishahara mikubwa zaidi, teknolojia za hali ya juu na mapato makubwa ya mauzo ya nje hubaki pia nje ya bara letu.
Uwezo wa kiushindani wa Afrika haupimwi tena kwa kile inachoweza kuchimba ardhini pekee. Kwa kiwango kikubwa, utapimwa kwa kile inachoweza kubadilisha na kuzalisha.
Hii si kuhusu kusindika kila kitu
Hakuna nchi inayoweza kutengeneza kila bidhaa kwa ufanisi na ushindani wa hali ya juu, na wala haipaswi kujaribu kufanya hivyo. Hata hivyo, sera ya viwanda hufanikiwa zaidi pale nchi zinapojenga uwezo katika maeneo ambapo zina faida halisi za kiushindani. Baadhi ya nchi zinaweza kuwa vinara katika malighafi za betri, nyingine katika uzalishaji wa dawa, nguo, usindikaji wa chakula, kemikali au vifaa vya nishati jadidifu.
Lengo si kujitegemea kiuchumi kwa kujitenga, bali ni kushiriki kwa kina zaidi katika sehemu zile za mnyororo wa thamani ambapo thamani kubwa zaidi hutengenezwa. Hili ni lengo tofauti kabisa, na ni lengo ambalo Afrika inapaswa kulimiliki na kulitimiza.
Minyororo ya thamani ya kikanda hufanya fursa kuwa kubwa zaidi
Usindikaji unakuwa wa vitendo zaidi pale nchi zinapoacha kuwaza tu ndani ya mipaka ya kitaifa. Betri inayotengenezwa barani Afrika haihitaji kila malighafi kutoka nchi moja: lithiamu inaweza kutoka Zimbabwe, kobalti kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, grafiti kutoka Msumbiji, na shaba kutoka Zambia, huku uunganishaji wa mwisho ukifanyika Kenya, Afrika Kusini au Nigeria.
Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika (AfCFTA), linalounganisha nchi 54 kuwa soko moja, linafanya minyororo hii ya ugavi ya kikanda kuwezekana zaidi.
Hakuna nchi moja yenye kila faida ya kijiografia, lakini tukiungana pamoja, bara letu la Afrika lina kila rasilimali inayohitajika. Tunaweza kuwa bara lililoungana linalojitosheleza kwa sehemu kubwa.
Kwa hitimisho...
Katika sehemu hii
Hili ni muhimu kwa sababu linaonyesha kile kinachowezekana wakati Afrika inapoanza kusindika kile inachomiliki tayari.
Kiwanda cha Kusafisha Mafuta cha Dangote kina umuhimu mkubwa kwa sababu kinapinga dhana ya zamani: kwa miongo mingi, jukumu la Afrika katika uchumi wa dunia lilikuwa ni kuchimba malighafi tu. Wengine walizalisha viwandani. Wengine walisanifu. Wengine walijenga chapa. Na wengine walijinyakulia sehemu kubwa ya thamani.
Lakini kiwanda cha Dangote kimeanza kubadilisha mfumo huo.
Kiwanda hiki hakipaswi kuwa mwisho wa safari kwa Afrika; badala yake, kinapaswa kusimama kama ishara na ukumbusho kwamba biashara za Kiafrika zinaweza kujenga miradi mikubwa ya viwanda yenye hadhi ya kimataifa, kusindika rasilimali za bara hili, na kubakiza sehemu kubwa ya thamani inayozalishwa.
Hili ni muhimu kwa sababu linaonyesha kile kinachowezekana wakati Afrika inapoanza kusindika kile inachomiliki tayari.
Iwapo mtindo huu utaenea kwenye kakao, lithiamu, shaba, kilimo, dawa au nishati jadidifu, itategemea sera, uwekezaji, miundombinu na uongozi thabiti. Lakini kanuni kuu tayari iko wazi:
Utajiri mara chache hutengenezwa mahali pa uchimbaji wa malighafi; hutengenezwa kupitia kila hatua inayofuata baadaye.
Nchi zitakazostawi katika kizazi kijacho hazitakuwa zile zenye rasilimali nyingi tu za ardhini. Zitakuwa zile zinazobadilisha rasilimali hizo kuwa bidhaa, teknolojia na viwanda ambavyo ulimwengu hauwezi kuishi bila hivyo.
Vyanzo na usomaji zaidi
- Taarifa za kiutendaji na mawasiliano ya wawekezaji ya Dangote Group
- Shirika la Kimataifa la Nishati (IEA)
- Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB)
- Sekretarieti ya Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika (AfCFTA)
- Shirika la Umoja wa Mataifa la Maendeleo ya Viwanda (UNIDO)
- Tafiti za Benki ya Dunia kuhusu viwanda na minyororo ya thamani ya kimataifa
- Ripoti za OECD kuhusu maendeleo ya minyororo ya thamani duniani
- Kituo cha Uangalizi wa Madini ya Kijani cha Afrika (African Green Minerals Observatory), takwimu za uzalishaji na akiba ya madini
Hii ni makala ya pili katika mfululizo unaochunguza jinsi Afrika inavyojenga upya uchumi wake kuanzia chini. Inayofuata: kwa nini miundombinu inabadilisha kila kitu. Endelea kufuatilia Ria's Colony kwa mwendelezo wa uchambuzi huu.
