Jifunze kuhusu utofauti mkubwa wa kitamaduni wa Nigeria, kuanzia makabila na lugha zake zaidi ya 250 hadi historia, dini, chakula, muziki, sikukuu, mitindo ya mavazi na desturi zake.
Mjini Osogbo, wakati wa tamasha la kila mwaka la Osun-Osogbo, linalofanyika mwishoni mwa Julai hadi Agosti, msichana mdogo hubeba kibuyu kichwani katikati ya umati wa maelfu ya watu. Yeye ni Arugba, msichana anayechaguliwa kwa ramli ya Ifa kutoka ukoo wa kifalme wa Ataoja, mtawala wa jadi wa Osogbo. Kwa mujibu wa desturi, anatakiwa pia kuwa bikira. Hutembea kuelekea Mto Osun kutoa sadaka kwa Osun, mungu mke wa Kiyoruba ambaye mto na tamasha vimepewa jina lake. Makuhani, wapiga ngoma na waumini waliovaa nguo nyeupe humfuata nyuma, huku wengine wakikusanyika kingo za mto kutazama.
Tamasha hili hudumu siku kumi na mbili na huwaleta pamoja waumini wa dini, wageni wanaopenda utamaduni na watu wenye uhusiano na jamii za Kiyoruba nje ya Nigeria. Uhusiano huo unavuka Bahari ya Atlantiki. Watu wa Kiyoruba walipochukuliwa kwa nguvu kutoka Afrika Magharibi wakati wa biashara ya utumwa ya kuvuka Atlantiki, walibeba desturi zao za kidini pamoja nao. Katika nchi kama Brazil na Cuba, wazao wao walihifadhi na kubadilisha baadhi ya sehemu za desturi hizo, ikiwemo ibada ya miungu ya Kiyoruba, wakati mwingine kwa majina tofauti na kwa namna tofauti.
Na haya yanatokea katika mji mmoja. Tamasha moja linaleta pamoja historia, dini, jinsia, matambiko na uhusiano kati ya watu wa Nigeria na jamii zilizo maelfu ya kilomita mbali. Osogbo ni mji mmoja tu, katika sehemu moja ya jimbo moja, katika nchi yenye majimbo thelathini na sita.
Nigeria si utamaduni mmoja uliovaa jina la nchi moja. Ni nchi yenye makabila zaidi ya 250, mamia ya lugha, na jamii zilizoundwa na historia, mifumo ya kisiasa na imani tofauti kabisa. Nyingi ya jamii hizi zilikuwa na falme, serikali, uchumi na mifumo yao ya mamlaka muda mrefu kabla ya kuwepo kwa dola ya kisasa ya Nigeria. Hatimaye ziliwekwa chini ya utawala wa kikoloni wa Uingereza na, mwaka 1914, ndani ya eneo moja la kisiasa. Tangu uhuru, Wanigeria wamelazimika kutafuta maana ya kujenga nchi moja kutokana na historia, utambulisho na njia hizi zote tofauti za maisha.
Kila emirati iliongozwa na emir, huku Sultani wa Sokoto akiwa na mamlaka ya juu kabisa katika ukhalifa wote.
Muda mrefu kabla mtu yeyote hajaiita Nigeria, eneo hili lilikuwa makao ya baadhi ya jamii zilizopangwa vizuri zaidi na zenye mifumo ya kisiasa iliyoendelea zaidi katika Afrika ya kabla ya ukoloni. Jamii hizi hazikujitawala zote kwa njia moja. Baadhi zilikusanya madaraka ya kisiasa kwa wafalme na watawala wengine, wakati nyingine ziligawa mamlaka miongoni mwa familia, viongozi wa jamii, mabaraza na taasisi nyingine.
Upande wa kaskazini wa eneo hilo, katika nyika za nyasi zinazojulikana kama savana, Wahausa walijenga miji-dola iliyozungushiwa kuta kama Kano, Katsina na Zaria. Miji hii ikawa vituo vikubwa vya biashara, ikiunganisha Afrika Magharibi na Afrika Kaskazini kupitia njia za biashara za kuvuka Sahara. Wafanyabiashara walisafirisha ngozi, nguo, chumvi na bidhaa nyingine kupitia njia hizi, wakiunganisha miji ya kaskazini na jamii zilizo kusini zaidi.
Mwanzoni mwa miaka ya 1800, mwanazuoni wa dini aitwaye Usman dan Fodio aliongoza kile kinachojulikana kama jihadi. Katika muktadha huu, jihadi ilikuwa vuguvugu la kidini na kisiasa lililolenga kurekebisha jamii za Kiislamu na kuanzisha serikali zinazotegemea misingi ya Kiislamu. Vuguvugu lake liliwashinda watawala kadhaa wa Kihausa na kuanzisha Ukhalifa wa Sokoto mwaka 1804. Ukawa mojawapo ya dola kubwa zaidi za kisiasa barani Afrika katika karne ya 19, ukiwa na mfumo wa serikali uliojumuisha emirati kadhaa. Kila emirati iliongozwa na emir, huku Sultani wa Sokoto akiwa na mamlaka ya juu kabisa katika ukhalifa wote. Uongozi wa kisiasa wa Wafulani ulikuwa na ushawishi mkubwa hasa katika mfumo huu, ingawa Wahausa na jamii nyingine pia waliishi na kutawala ndani yake.
Upande wa magharibi zaidi, katika eneo ambalo sasa ni kusini magharibi mwa Nigeria na sehemu za Benin na Togo jirani, jamii za Kiyoruba zilijenga mfumo tofauti wa kisiasa. Badala ya kuunda ufalme mmoja, Wayoruba waliishi katika miji na falme nyingi, kila moja ikiwa na mtawala wake na taasisi zake. Nyingi zilitilia mkazo mkubwa ufalme mtakatifu, ambapo mtawala hakuwa kiongozi wa kisiasa tu bali pia alikuwa na majukumu muhimu ya kidini. Hatimaye Dola ya Oyo ikawa yenye nguvu zaidi kati ya dola hizi za Kiyoruba. Kufikia karne ya 18, ilidhibiti njia muhimu za biashara na ilikuwa na ushawishi juu ya falme ndogo katika eneo kubwa la kile ambacho sasa ni kusini magharibi mwa Nigeria na sehemu za Benin na Togo za leo.
Ife ilikuwa kituo kingine kikubwa cha Kiyoruba. Mapokeo ya Kiyoruba yanaieleza Ife kama mahali dunia ilipoumbwa na maisha ya binadamu yalipoanzia. Mji huu pia ulikuwa kituo muhimu cha mafanikio ya kisanii na ya kiteknolojia. Vichwa vyake vya udongo uliochomwa na sanamu zake za shaba nyeupe na shaba nyekundu zenye maelezo ya kina, nyingi zikiwa za karibu karne ya 12 hadi 15, zinaonyesha kiwango cha ajabu cha ufundi karne nyingi kabla ya utawala wa kikoloni wa Ulaya.
Upande wa magharibi wa kitovu cha Wayoruba, katika eneo ambalo sasa ni kusini mwa Nigeria, Ufalme wa Benin ulijenga mfumo wa serikali uliopangwa vizuri sana na wenye mamlaka ya kati. Na ili kuepuka mkanganyiko unaotokea mara nyingi, huu ni Ufalme wa kihistoria wa Benin, ambao mji mkuu wake ulikuwa Benin City, si Jamhuri ya kisasa ya Benin iliyo jirani.
Oba, au mfalme, alikuwa kiini cha mfumo wa kisiasa na wa kidini wa ufalme, lakini hakutawala peke yake. Alisaidiwa na mfumo mpana wa washauri, machifu, maafisa, viongozi wa kijeshi na watu wengine waliosaidia kuendesha ufalme. Benin ilijulikana kwa utawala wake imara, nguvu zake za kijeshi, biashara na desturi yake ya ajabu ya kufua vyuma. Mabamba yake ya shaba, sanamu na kazi nyingine zilirekodi wafalme, vita, imani za kidini, sherehe na matukio muhimu, na kuzifanya kuwa baadhi ya kumbukumbu muhimu zaidi zilizobaki za historia ya kisiasa na kijamii ya ufalme huo.
Upande wa kusini mashariki, Waigbo walijenga mfumo wa kisiasa tofauti kabisa. Jamii nyingi za Kiigbo hazikuwa na mfalme mmoja wala serikali kuu inayotawala kila mtu. Badala yake, mamlaka yaligawanywa miongoni mwa mikutano ya vijiji, mabaraza, miundo ya familia na koo, makundi ya rika na watu waliopata vyeo vya jadi vinavyoheshimika. Maamuzi mara nyingi yalifanywa kwa pamoja, huku makundi tofauti yakiwa na majukumu na aina tofauti za ushawishi.
Jambo hili lilikuwa na uzito pale Waingereza walipojaribu baadaye kutawala jamii hizi. Katika ufalme wenye mamlaka ya kati, maafisa wa kikoloni mara nyingi waliweza kushughulika na mfalme au mtawala mwingine anayetambulika wazi na kutumia mamlaka yake kuwatawala watu. Jamii nyingi za Kiigbo hazikuwa na mtawala mmoja wa aina hiyo ambaye Waingereza wangeweza kumtumia. Kwa hiyo, maafisa wa Uingereza walianzisha mfumo wa "machifu wa hati" (warrant chiefs), wakiwateua wanaume wa eneo hilo kutumia mamlaka kwa niaba ya serikali ya kikoloni. Katika maeneo mengi, machifu hawa walioteuliwa hawakuwa na aina hiyo ya mamlaka katika jamii zao kabla ya ukoloni, na hili lilizaa mivutano mikubwa kati ya mfumo wa utawala wa Uingereza na miundo ya kisiasa ya Kiigbo iliyokuwepo.
Mivutano hii ilichangia machafuko mashariki mwa Nigeria, ikiwemo Vita vya Wanawake vya Aba vya mwaka 1929. Maelfu ya wanawake kutoka jamii za Waigbo, Waibibio, Waannang na nyinginezo walipanga maandamano makubwa dhidi ya kodi za kikoloni na mfumo wa machifu wa hati. Walitumia mila zilizozoeleka za maandamano ya pamoja ya wanawake, kwa mbinu ambazo maafisa wa kikoloni walishindwa kuzielewa na kuzidhibiti.
Kusini zaidi, kando ya pwani na njia za maji za eneo ambalo sasa ni Delta ya Niger, Waijaw na jamii nyingine walijenga mifumo ya kisiasa na kiuchumi kuzunguka mtandao mpana wa mito, vijito na njia za maji za eneo hilo. Ujuzi wa wenyeji ulikuwa muhimu sana kwa kusafiri katika maji hayo, na jamii hizi zikawa wapatanishi muhimu katika biashara kati ya wafanyabiashara wa Ulaya na masoko ya bara.
Miji-dola kama Bonny na Opobo ilitajirika kwanza kupitia biashara ya utumwa ya Atlantiki na baadaye kupitia biashara ya mafuta ya mawese. Watawala wake waliweza kujadiliana moja kwa moja na kampuni za biashara na serikali za Ulaya kama wahusika huru wa kisiasa. Mfalme Jaja wa Opobo, kwa mfano, alikuwa mfanyabiashara mwenye nguvu wa mafuta ya mawese na kiongozi wa kisiasa aliyepinga juhudi za Uingereza za kudhibiti biashara yake. Hatimaye upanuzi wa Uingereza uliziweka dola hizi huru za delta chini ya utawala wa kikoloni, mara nyingi kwa nguvu za kijeshi.
Ukoloni wa Uingereza ulikuja hatua kwa hatua katika karne yote ya 19. Uingereza ilivutiwa na eneo hili kwa sababu kadhaa, zikiwemo biashara, kupata rasilimali na umuhimu unaoongezeka wa mafuta ya mawese baada ya Uingereza kuchukua hatua dhidi ya biashara ya utumwa ya kuvuka Atlantiki. Mwaka 1885, dola za Ulaya zilikutana katika Mkutano wa Berlin na kukubaliana kanuni za kudai na kutambua maeneo barani Afrika. Mkutano huo haukugawa bara zima kihalisia katika kikao kimoja, lakini ulisaidia kuweka kanuni ambazo dola za Ulaya zilitumia kupanua udhibiti wao. Utwaaji halisi wa maeneo ya Afrika ulifanyika katika miongo iliyofuata kupitia mikataba, mazungumzo, shinikizo la kibiashara na nguvu za kijeshi.
Mwaka 1914, msimamizi wa Uingereza Frederick Lugard aliunganisha Himaya za Kaskazini na Kusini kuwa koloni moja, lililojulikana kama Nigeria. Himaya (protectorate) ilikuwa eneo lililodhibitiwa na dola ya kigeni huku baadhi ya watawala na taasisi za wenyeji wakiruhusiwa kubaki chini ya mamlaka ya dola hiyo. Muungano huo uliziunganisha emirati za kaskazini zenye Waislamu wengi na jamii za kusini zilizokuwa zimejenga mifumo tofauti kabisa ya kisiasa na kidini. Uamuzi huo ulifanywa hasa kwa sababu za kiutawala na kiuchumi za Uingereza, si kwa sababu jamii hizi tofauti ziliamua kwamba zinataka kuunda nchi moja.
Nigeria ilipata uhuru kutoka kwa Uingereza mwaka 1960. Lakini mivutano ya kisiasa iliyotokana na historia tofauti za nchi, pamoja na migogoro kuhusu madaraka na udhibiti, haikutoweka na uhuru.
Mwaka 1967, eneo la kusini mashariki, ambapo Waigbo walikuwa kabila kubwa, lilitangaza uhuru kama Jamhuri ya Biafra. Hili lilifuata miaka ya kuyumba kisiasa na vurugu, yakiwemo mauaji ya halaiki kaskazini mwa Nigeria ambapo raia wengi wa Kiigbo waliuawa. Tangazo hilo lilisababisha Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe vya Nigeria, vilivyodumu kuanzia 1967 hadi 1970.
Vita hivyo viliua hadi watu wanaokadiriwa kuwa milioni mbili, wengi wao kwa njaa na magonjwa wakati wa njaa kali na vizuizi vilivyowekwa Biafra. Biafra ilisalimu amri mwaka 1970, lakini uzoefu huo uliacha makovu makubwa, hasa miongoni mwa jamii za Kiigbo kusini mashariki mwa Nigeria. Kumbukumbu za vita bado zinaathiri utambulisho wa kisiasa na uungaji mkono kwa vuguvugu za kujitenga katika sehemu za kusini mashariki.
Kisha Nigeria iliingia miongo iliyojaa utajiri wa mafuta, mapinduzi ya kijeshi na kuyumba kisiasa kabla ya kurudi kwenye utawala wa kiraia mwaka 1999. Tangu hapo, nchi imedumisha serikali ya kidemokrasia ya kiraia bila kukatizwa, kipindi chake kirefu zaidi cha utawala wa kiraia bila kukatizwa tangu uhuru.
Makabila na lugha
Katika sehemu hii
Waigbo wanapatikana zaidi kusini mashariki, ambapo miji kama Enugu, Onitsha na Aba ni vituo vikubwa vya watu.
Nigeria ina makabila zaidi ya 250 na mamia ya lugha. Idadi kamili ya lugha inatofautiana kulingana na jinsi wanaisimu wanavyoainisha lugha na lahaja zinazokaribiana, lakini Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani, kwa mfano, inatambua lugha 395. Hakuna kabila moja linalounda wingi wa watu nchini. Wahausa, Waigbo na Wayoruba ndio makabila matatu makubwa zaidi, na kwa pamoja ni takriban nusu ya watu wa Nigeria.
Wahausa wanapatikana zaidi kaskazini, eneo kubwa linaloenea sehemu ya juu ya nchi, na jamii za Wafulani nazo zimeenea kote kaskazini. Makundi haya mawili yameshikamana kwa karne nyingi kupitia ushirikiano wa kisiasa, ndoa za mchanganyiko, mila za Kiislamu wanazoshiriki na kukua kwa mifumo ya kisiasa ya Wahausa-Wafulani iliyotawala sehemu kubwa ya kaskazini mwa Nigeria. Wayoruba wanapatikana zaidi kusini magharibi mwa Nigeria, ikiwemo miji kama Lagos, Ibadan, Osogbo na Ife, na jamii za Kiyoruba pia zinapatikana katika nchi jirani kama Benin na Togo. Waigbo wanapatikana zaidi kusini mashariki, ambapo miji kama Enugu, Onitsha na Aba ni vituo vikubwa vya watu.
Lakini makabila matatu makubwa ni sehemu tu ya picha. Delta ya Niger, eneo la mito na vijito kusini ambapo Mto Niger unatawanyika kuelekea Bahari ya Atlantiki, ni makao ya idadi kubwa ya Waijaw na makabila mengine. Kwingineko nchini wapo Wakanuri, Wativ, Waibibio, Waedo, Waefik na watu wengine wengi, kila kundi likiwa na lugha, historia na desturi zake. Makundi haya yanaweza kupotea katika maelezo mepesi ya Nigeria yanayoishia kwa Wahausa, Wayoruba na Waigbo.
Kiingereza, kilichorithiwa kutoka utawala wa kikoloni wa Uingereza, ndiyo lugha rasmi ya Nigeria na lugha kuu inayotumika kuwasiliana kati ya makabila na lugha tofauti. Pijini ya Nigeria ina nafasi tofauti lakini muhimu vilevile katika maisha ya kila siku. Inatumika sana sokoni, kwenye muziki, utamaduni maarufu na mazungumzo ya kawaida, ikiwawezesha watu wa makabila tofauti kuwasiliana bila kuwa na lugha moja ya kwanza. Kihausa, Kiyoruba na Kiigbo ni miongoni mwa lugha za asili zinazozungumzwa zaidi Nigeria na zina nafasi muhimu katika utangazaji, elimu, siasa na maisha ya umma. Kwa hiyo mtu kutoka Lagos anayezungumza na mtu kutoka Kano, kwa mfano, anaweza kutumia Kiingereza au Pijini ya Nigeria badala ya lugha ya kwanza ya yeyote kati yao.
Utambulisho wa kikabila pia unaingiliana sana na siasa za kikanda. Nigeria imegawanywa katika majimbo thelathini na sita na Eneo la Mji Mkuu wa Shirikisho, na kuundwa kwa majimbo mengi kati ya haya kulikusudiwa kwa sehemu kuzipa jamii tofauti uwakilishi mkubwa zaidi wa kisiasa na kupunguza mkusanyiko wa madaraka mikononi mwa makundi machache makubwa. Lakini kugawa nchi katika majimbo hakukuondoa ushindani juu ya nani anapata madaraka ya kisiasa.
Mojawapo ya njia za kudhibiti ushindani huu ni kile ambacho Wanigeria hukiita "zoning." Hii ni desturi ya kisiasa isiyo rasmi ambapo vyama vya siasa hujaribu kugawa nyadhifa kuu katika kanda tofauti za Nigeria, hasa urais. Mojawapo ya namna zinazojulikana zaidi ni matarajio kwamba madaraka ya kisiasa yanapaswa kuzunguka kati ya kaskazini na kusini mwa nchi. Kanda hizi hazifanani kisiasa wala kidini, lakini tofauti hii mara nyingi ina uzito kwa sababu kaskazini kuna Waislamu wengi zaidi wakati Ukristo una nguvu hasa katika sehemu kubwa ya kusini. Kwa hiyo zoning hujadiliwa waziwazi wakati wa uchaguzi, kwa mabishano kuhusu kama kanda fulani imeshapata zamu yake, nani anafuata, na kama uwiano wa kikanda unapaswa kutangulizwa kuliko mambo mengine ya kisiasa.
Dini na imani
Katika sehemu hii
Ukristo ulifika baadaye sana, ukienea hasa kupitia kazi za wamisionari wa karne ya 19 kando ya pwani na njia za mito.
Nigeria kwa kiasi kikubwa ni ya Waislamu na Wakristo, huku Uislamu ukiwa na wingi mdogo kitaifa na Ukristo ukiwa wachache wengi. Kituo cha Utafiti cha Pew kinakadiria kwamba mwaka 2020, Waislamu walikuwa asilimia 56.1 ya watu na Wakristo asilimia 43.4, huku makundi mengine yakiunda kiasi kilichobaki. Uislamu umejikita zaidi kaskazini, wakati Ukristo una nguvu hasa kusini. Kati ya kanda hizi pana kuna kinachoitwa mara nyingi Middle Belt, mfululizo wa majimbo yanayovuka katikati ya Nigeria ambapo jamii za Kikristo na Kiislamu zinaishi pamoja, wakati mwingine kwa wasiwasi.
Uislamu uliingia kaskazini kupitia biashara na mawasiliano na Afrika Kaskazini kuanzia karibu milenia ya kwanza, na ukajikita kwa kina chini ya dola za Kiislamu zilizofuatana, hatimaye ukawa dini kuu katika sehemu kubwa ya eneo hilo. Ukristo ulifika baadaye sana, ukienea hasa kupitia kazi za wamisionari wa karne ya 19 kando ya pwani na njia za mito. Ulikita mizizi hasa miongoni mwa Wayoruba, Waigbo, watu wa Delta ya Niger na watu wengine wa kusini, na kuchangia idadi kubwa ya Wakristo inayopatikana kusini mwa Nigeria leo.
Pamoja na dini hizo mbili, mifumo ya imani ya zamani zaidi ilinusurika. Hasa miongoni mwa Wayoruba, mila hizi bado ni ibada hai na iliyopangwa, si kumbukumbu ya zamani tu. Dini ya jadi ya Kiyoruba inamhusu muumba mkuu, Olodumare, na kundi la viumbe wa kiroho wenye nguvu wanaojulikana kama orisha. Hawa ni pamoja na Sango, anayehusishwa na radi na haki; Ogun, anayehusishwa na chuma, ufuaji vyuma na vita; Yemoja, anayehusishwa na maji na umama; na Osun, anayehusishwa na maji baridi, uzazi na uponyaji.
Sehemu moja muhimu ya ibada ya Kiyoruba ni Ifa, mfumo wa ramli unaotumika kutafuta mwongozo na kuelewa mapenzi ya ulimwengu wa roho. Unategemea mkusanyiko mkubwa wa beti na mafundisho yanayofasiriwa na makuhani waliofunzwa maalum wanaojulikana kama babalawo. UNESCO kwanza iliitangaza Ifa kuwa Kazi Bora ya Urithi wa Simulizi na Usioshikika wa Binadamu mwaka 2005, kabla ya kuiweka rasmi kwenye Orodha yake Wakilishi ya Urithi wa Kitamaduni Usioshikika wa Binadamu mwaka 2008. Bado inafanywa miongoni mwa jamii za Kiyoruba nchini Nigeria na miongoni mwa jamii zenye asili ya Kiyoruba katika Amerika na Karibiani.
Dini nchini Nigeria si mara zote imegawanyika kwa unadhifu kama takwimu zinavyoonyesha. Baadhi ya Wakristo na Waislamu wa Kiyoruba bado hushiriki katika baadhi ya sehemu za mila za asili au huhudhuria sikukuu za kitamaduni na kidini zinazohusiana na orisha, ikiwemo Osun-Osogbo. Kwa baadhi ya watu, mila hizi ni sehemu ya utambulisho wao wa kitamaduni hata kama dini yao kuu ni Ukristo au Uislamu. Wengine huzifanya kama dini kamili inayojitegemea.
Mifumo ya imani za jadi pia ilinusurika miongoni mwa Waigbo, Waedo na jamii nyingine za kusini mwa Nigeria, ingawa inatofautiana na mila za Kiyoruba. Imani zinazohusu roho, mababu na wahusika wa vinyago bado zinaonekana katika baadhi ya jamii, hasa wakati wa mazishi, sikukuu, sherehe za vyeo vya jadi na matukio mengine ya kijamii.
Chakula
Katika sehemu hii
Huliwa katika sehemu mbalimbali za nchi, ingawa viungo, upishi na michanganyiko hutofautiana kati ya jamii.
Wali wa jollof, chakula cha wali kinachopikwa kwa nyanya na pilipili, ni mojawapo ya vyakula vya Nigeria vinavyotambulika zaidi kimataifa. Pia ni kiini cha ushindani unaoendelea, wa kirafiki kwa kiasi kikubwa, na Ghana na Senegal kuhusu toleo lipi ni la asili na lipi ni bora, mjadala ambao Wanigeria huelekea kuuona kuwa umeshamalizika kwa faida yao bila nafasi kubwa ya kubishana. Lakini jollof ni zaidi chakula cha sherehe kuliko chakula cha kila siku.
Katika mapishi mengi ya Nigeria, milo ya kila siku hujengwa kuzunguka supu na michuzi inayoliwa pamoja na chakula cha wanga. Katika mapishi ya Kiyoruba kusini magharibi, mojawapo ya michanganyiko inayojulikana zaidi ni amala, ugali laini wenye rangi nyeusi unaotengenezwa kwa unga wa viazi vikuu, unaoliwa na ewedu, supu laini inayotengenezwa kwa majani ya mjuti, na gbegiri, supu nyepesi ya maharage yaliyomenywa. Mchanganyiko huu mara nyingi hupakuliwa na nyama na mchuzi mzito au mchuzi wa pilipili, na kuunda mlo wa Kiyoruba kabisa. Vyakula vingine vikuu vya kawaida ni viazi vikuu vilivyopondwa na eba, inayotengenezwa kwa unga wa muhogo. Vyakula hivi kwa jadi huliwa kwa mikono: kipande kidogo cha ugali hukatwa, hufinyangwa na kutumika kuchotea supu au mchuzi.
Supu ya egusi ni chakula kingine kinacholiwa sana Nigeria, kinachotengenezwa kwa mbegu za tikiti zilizosagwa na kwa kawaida hupikwa na mboga za majani, nyama au samaki. Huliwa katika sehemu mbalimbali za nchi, ingawa viungo, upishi na michanganyiko hutofautiana kati ya jamii.
Suya, vipande vyembamba vya nyama ya ng'ombe au kondoo dume vilivyopakwa mchanganyiko wa viungo vya karanga zilizosagwa na pilipili unaoitwa yaji na kuchomwa juu ya moto wa wazi, ina mizizi katika utamaduni wa chakula wa Kihausa kaskazini mwa Nigeria. Tangu hapo imekuwa mojawapo ya vyakula vinavyotambulika zaidi nchini, vinavyouzwa katika vibanda vya pembeni mwa barabara na na wachuuzi wa mitaani hadi usiku wa manane katika miji kote Nigeria.
Kusini mashariki, vyakula vinavyotumia mafuta ya mawese na samaki wakavu, kama ofe akwu, vinaonyesha viungo na mila za chakula za mazingira ya misitu yenye unyevu zaidi ya eneo hilo. Kusini zaidi, katika Delta ya Niger, ambapo mito, vijito na maji ya pwani hutoa samaki wengi, Waijaw, Waefik na jamii nyingine wamejenga mapishi yanayotumia sana samaki wabichi na wa kukaushwa kwa moshi. Vyakula kama supu ya afang na supu ya pilipili ya mtindo wa Calabar ni mifano ya mila za kipekee za chakula zinazopatikana katika sehemu hii ya nchi.
Matokeo yake ni utamaduni wa chakula unaobadilika waziwazi kutoka eneo moja hadi jingine. Viungo vinavyopatikana katika savana kavu ya kaskazini si sawa na vile vinavyopatikana katika misitu na mifumo ya mito ya kusini, na vyakula ambavyo watu hula vinaonyesha tofauti hizo.
Muziki, ngoma na sanaa
Katika sehemu hii
Afrobeat ni tofauti na Afrobeats, neno la wingi linalotumika sasa kwa sauti pana zaidi ya pop ya kisasa ya Kiafrika.
Muziki wa Nigeria umezaa baadhi ya sauti za bara hili zinazotambulika zaidi duniani. Afrobeat, mtindo unaohusishwa na Fela Kuti, uliibuka mwishoni mwa miaka ya 1960 na 1970 kupitia kazi ya Fela, mpiga ngoma Tony Allen na wanamuziki wengine. Waliunganisha midundo ya Kiyoruba na highlife ya Afrika Magharibi pamoja na funk na jazz ya Marekani, na kuunda nyimbo ndefu zenye midundo mizito ambazo mara nyingi zilikuwa za kisiasa waziwazi. Fela alitumia muziki kukosoa ufisadi, utawala wa kijeshi na matumizi mabaya ya madaraka nchini Nigeria. Harakati zake zilimfanya kuwa shabaha ya mamlaka, makazi yake yakivamiwa mara kwa mara na Fela akikamatwa na kufungwa jela nyakati tofauti.
Afrobeat ni tofauti na Afrobeats, neno la wingi linalotumika sasa kwa sauti pana zaidi ya pop ya kisasa ya Kiafrika. Afrobeats ilikua kuanzia miaka ya 1990 na 2000, ikichota kutoka kwa muziki maarufu wa Nigeria na Ghana pamoja na dancehall, hip-hop, R&B na midundo mingine ya Afrika Magharibi. Tofauti na Afrobeat ya Fela iliyojaa siasa, Afrobeats si mtindo mmoja wenye sauti moja maalum. Ni vuguvugu pana la pop lililozaa muziki wa vilabu, redio, utiririshaji mtandaoni na hadhira inayozidi kuwa ya kimataifa. Wasanii kama Wizkid, Burna Boy, Davido na Tems wamepeleka matoleo tofauti ya sauti hiyo kwenye chati za kimataifa, majukwaa makubwa ya tuzo na orodha za tamasha duniani. Afrobeats sasa ni sehemu ya utamaduni mkuu wa pop wa kimataifa badala ya kuchukuliwa tu kama "muziki wa dunia."
Ala na mila za muziki za jadi bado ni muhimu chini ya sauti za kisasa za Nigeria. Dùndún ya Kiyoruba, ambayo mara nyingi huitwa ngoma inayoongea, ni ngoma yenye umbo la shisha ya mchanga (hourglass) yenye kamba za kukaza zinazopita mwilini mwake. Kwa kubana kamba hizo wakati wa kupiga, mpiga ngoma stadi anaweza kubadilisha sauti ya ngoma na kuiga mifumo inayofanana na toni za Kiyoruba kinachozungumzwa. Ala hii imetumika kwa muda mrefu katika mawasiliano, muziki, sherehe na shughuli nyingine za kijamii.
Fuji, mila nyingine ya muziki wa Kiyoruba, ilikua katika miaka ya 1960 kutoka kwa mila za maonyesho za Wayoruba Waislamu na aina za awali za muziki maarufu. Inaendeshwa sana na ngoma na sauti za waimbaji, na ikahusishwa hasa na mikusanyiko ya kijamii, harusi, karamu na sherehe nyingine kusini magharibi mwa Nigeria. Bado ni sehemu kubwa ya utamaduni maarufu wa Kiyoruba.
Kisha kuna Nollywood, tasnia ya filamu ya Nigeria. Watengenezaji filamu wa Nigeria hutoa takriban filamu 2,500 kwa mwaka, na kuifanya Nollywood kuwa mojawapo ya tasnia za filamu zinazozalisha kwa wingi zaidi duniani. Ukuaji wake mwingi wa mwanzo ulitokana na filamu za gharama nafuu zilizotengenezwa haraka kwa ajili ya kusambazwa kwa video badala ya kuonyeshwa kwenye majumba ya sinema. Kadiri muda ulivyopita, Nollywood ikawa zaidi ya tasnia ya filamu. Hadithi zake, lafudhi, mitindo ya mavazi, ucheshi, mahusiano ya kifamilia na misemo ya kila siku ya Kinigeria vimesaidia kubeba utamaduni wa Nigeria kote Afrika na, zaidi na zaidi, duniani kote.
Mavazi, nguo na ufundi
Katika sehemu hii
Wanawake wanaweza kuvaa kanga ya kuzungusha pamoja na blauzi inayolingana inayoitwa buba na kitambaa cha kichwa kinachoitwa gele.
Mavazi ya kila siku katika miji ya Nigeria yanafanana na mavazi ya kila siku popote, lakini mavazi ya sherehe bado ni tofauti kwa kila eneo na yana maana halisi ya kijamii. Miongoni mwa Wayoruba kusini magharibi mwa Nigeria, aso oke ni kitambaa kilichofumwa kwa mkono, ambacho kwa jadi hutengenezwa kwenye vitanda vyembamba vya kufumia na kushonwa pamoja kwa vipande vipana zaidi. Mara nyingi hushonwa kuwa mavazi ya shughuli muhimu, ikiwemo agbada, joho pana lenye mikono mipana linalovaliwa juu ya shati na suruali zinazolingana. Wanaume wa Kiyoruba kwa kawaida huvaa agbada kwenye harusi, sherehe za kusimika machifu, mazishi na shughuli nyingine muhimu za kijamii.
Wanawake wanaweza kuvaa kanga ya kuzungusha pamoja na blauzi inayolingana inayoitwa buba na kitambaa cha kichwa kinachoitwa gele. Gele inaweza kufungwa kwa maumbo yanayozidi kuwa ya kina na imekuwa sanaa yenyewe, huku wafungaji wa gele wa kitaalamu wakati mwingine wakikodiwa mahususi kutengeneza mitindo tata kwa harusi na sherehe nyingine.
Adire ni mila nyingine muhimu ya vitambaa vya Kiyoruba. Kwa jadi hutengenezwa na wanawake wa Kiyoruba, hasa katika miji kama Abeokuta. Adire ni kitambaa kilichotiwa rangi ya nili kwa kutumia mbinu za kuzuia rangi. Vifaa na mbinu tofauti, vikiwemo kufunga kitambaa, nta na wanga wa muhogo, hutumika kuzuia sehemu za kitambaa zisinyonye rangi, na kuunda michoro ya kipekee. Adire bado ni ufundi hai, si kitambaa cha kihistoria tu, na wabunifu wa kisasa wa Nigeria wanaitumia zaidi na zaidi katika mavazi ya kisasa na mikusanyiko ya mitindo.
Kaskazini mwa Nigeria, mavazi ya jadi ya wanaume yanajumuisha babban riga, joho kubwa pana ambalo mara nyingi hupambwa kwa nakshi za kina kuzunguka shingo na huvaliwa juu ya shati na suruali. Kwa kawaida huvaliwa pamoja na kofia laini, ambayo wakati mwingine huitwa hula, na vilemba pia huvaliwa, hasa katika shughuli za kidini, za sherehe au za kifalme.
Sikukuu, sherehe na desturi za kupita hatua za maisha
Katika sehemu hii
Kuchukua vyeo vya jadi ni sehemu nyingine muhimu ya maisha ya kijamii katika jamii nyingi za Kiigbo.
Tamasha la Osun-Osogbo, lililoelezwa mwanzoni mwa makala hii, hufanyika kila mwaka mwezi Julai na Agosti. Hufikia tambiko lake kuu pale Arugba, akibeba sadaka ya sherehe ndani ya kibuyu, anapoongozwa kwa maandamano hadi msitu mtakatifu na Mto Osun, ambapo sadaka hutolewa kwa Osun. Msitu Mtakatifu ni msitu uliohifadhiwa kando ya Mto Osun ambao mapokeo ya Kiyoruba yanauona kama makao matakatifu ya Osun, orisha anayehusishwa na mto huo. Una madhabahu na sehemu nyingine takatifu ambapo matambiko na sadaka hufanywa. Msitu Mtakatifu wa Osun-Osogbo pia ni Eneo la Urithi wa Dunia la UNESCO na umekuwa ishara muhimu ya urithi wa kitamaduni na kidini wa Kiyoruba, hata miongoni mwa jamii zenye asili ya Kiyoruba nje ya Nigeria.
Durbar ya Kano, inayofanyika wakati wa sherehe za Idi katika mji wa kaskazini wa Kano, humpitisha Emir na maelfu ya wapanda farasi mitaani katika maandamano yenye mizizi katika historia ndefu ya jeshi la farasi la mji huo, mila za Kiislamu na sherehe za kifalme. UNESCO inaieleza Durbar kama maandamano yanayohusisha takriban wanaume 10,000 waliopanda farasi, pamoja na wanaume na wanawake wanaotembea kwa miguu, na iliiandika desturi hii kwenye Orodha yake Wakilishi ya Urithi wa Kitamaduni Usioshikika wa Binadamu mwaka 2024. Tukio hili bado ni sherehe kubwa ya kidini na kitamaduni na pia ni onyesho la hadhara la uhusiano wa kihistoria kati ya Emir, mji na jamii zinazouzunguka.
Kusini mashariki mwa Nigeria, tamasha za vinyago bado ni sehemu muhimu ya maisha ya kitamaduni ya Waigbo, hasa wakati wa Krismasi na Mwaka Mpya katika jamii nyingi. Wanaume kutoka familia zenye vyeo wanaweza kuvaa mavazi ya kina yaliyotengenezwa kwa ukindu, mbao, kitambaa na vifaa vingine, yanayowakilisha mababu, roho, wanyama au viumbe wengine wa ajabu. Vinyago hivi hutumbuiza katika viwanja vya vijiji, wakati mwingine kwa miondoko iliyopangwa kwa ustadi na sarakasi, kwa hiyo matukio haya yanaweza kuburudisha sana huku bado yakibeba maana nzito ya kidini. Katika baadhi ya mila za Kiigbo, kinyago hakieleweki kama mtu aliyevaa vazi tu, bali kama udhihirisho wa kimwili wa uwepo wa mababu au wa roho.
Kuchukua vyeo vya jadi ni sehemu nyingine muhimu ya maisha ya kijamii katika jamii nyingi za Kiigbo. Wanaume wanaweza kupata na kushika vyeo vinavyozidi kuheshimika katika maisha yao, mara nyingi kupitia michango yao kwa jamii, mafanikio, utajiri au ushiriki katika taasisi za jamii. Vyeo hivi vinaweza kubeba majukumu makubwa ya kijamii pamoja na hadhi, na sherehe za kuviadhimisha zinaweza kuwa matukio makubwa ya jamii, yanayosherehekewa kwa uzito unaolingana na hatua nyingine muhimu za maisha.
Jinsi Nollywood Ilivyobadilisha Burudani ya Afrika
Mojawapo ya sababu zilizoifanya Nollywood kuwa na ushawishi mkubwa hivyo si idadi ya filamu ilizozalisha tu, bali jinsi filamu hizo zilivyowafikia watu. Wakati wa zama za mwanzo za filamu za video, watengenezaji filamu waliweza kutengeneza filamu haraka na kuzisambaza moja kwa moja kwa watazamaji bila kutegemea miundombinu ghali ya majumba ya sinema iliyotawala Hollywood na tasnia nyingine za filamu zilizoimarika.
Filamu nyingi za mwanzo za Nollywood zilirekodiwa kwa kamera za kidijitali ndani ya siku chache na kutolewa moja kwa moja kwa video badala ya kupitia majumba ya sinema. Nakala zilisambaa kupitia masoko yasiyo rasmi, maduka ya video, vituo vya televisheni na baadaye majukwaa ya kidijitali, na kuwezesha hadithi za Nigeria kusafiri mbali zaidi ya mipaka ya nchi.
Mfumo huo wa usambazaji ulisaidia filamu za Nigeria kuwafikia watazamaji kote Afrika kwa kiwango ambacho kingekuwa kigumu kupitia majumba ya sinema pekee. Mtazamaji wa Accra, Nairobi au mji mwingine wa Afrika angeweza kuzoea mahusiano ya kifamilia, ucheshi, mitindo ya mavazi, misemo na migogoro ya kijamii ya Nigeria bila kuwahi kutembelea Nigeria.
Kwa hiyo Nollywood ilifanya zaidi ya kuunda tasnia kubwa ya filamu. Ilisaidia kuufanya utamaduni maarufu wa Nigeria kuwa sehemu ya burudani ya kila siku kote barani.
Nigeria Inavyoonekana Leo
Katika sehemu hii
Nigeria si nchi ambapo usasa uliondoa mila, wala ambapo mamia ya tamaduni tofauti kwa namna fulani zikawa moja.
Ushawishi wa kitamaduni wa Nigeria unaonekana wazi zaidi katika mambo yanayoendelea kutokea sasa. Afrobeats imehama kutoka vilabu na vituo vya redio vya Nigeria hadi chati za kimataifa, tamasha kubwa na baadhi ya majukwaa makubwa zaidi duniani. Misemo ya Kinigeria nayo imesafiri. "Wahala," neno linalotumika sana Afrika Magharibi, sasa linajulikana mbali zaidi ya eneo hilo, wakati "japa," linalotokana na Kiyoruba, limekuwa neno la kawaida la Kinigeria kwa maana ya kuondoka nchini, hasa kwenda kutafuta fursa ng'ambo. Nollywood imefuata njia inayofanana, huku filamu na tamthilia za Nigeria sasa zikiwafikia watazamaji wa kimataifa kupitia Netflix na majukwaa mengine ya utiririshaji.
Wakati huo huo, mila za zamani hazijatoweka kwa sababu tu Nigeria ya kisasa imebadilika. Tamasha la Osun-Osogbo linaendelea kuvutia watu kwenye msitu mtakatifu kila mwaka, huku mila za kidini na kitamaduni za Kiyoruba pia zikidumishwa na jamii zenye asili ya Kiyoruba nchini Brazil, Cuba, Marekani na kwingineko katika Amerika. Uhusiano kati ya jamii hizo na Nigeria ni sehemu ya historia ndefu zaidi, iliyoundwa na kuhamishwa kwa nguvu kwa mamilioni ya Waafrika kuvuka Atlantiki wakati wa biashara ya utumwa.
Lagos huenda ndiyo mfano ulio wazi zaidi wa jinsi haya yote yanavyoonekana leo. Ni mji wenye takriban watu milioni kumi na sita kwa mujibu wa makadirio ya hivi karibuni ya Umoja wa Mataifa kuhusu miji, unaowaleta pamoja watu kutoka kote Nigeria na kwingineko. Asubuhi hiyo hiyo, mwenye nyumba wa Kiyoruba, mfanyabiashara wa Kiigbo, mlinzi wa Kihausa na msanifu majengo wa Nigeria aliyesomea Uingereza wanaweza kupita katika kituo kile kile cha basi dogo la danfo, wakizungumza Kiingereza au Pijini, wakiwa wamevaa kila kitu kuanzia jinzi na viatu vya michezo hadi agbada wakielekea harusini. Wimbo wa Afrobeats unapigwa kutoka duka lililo karibu. Mitaa michache kutoka hapo, jamii nyingine inaandaa tamasha la vinyago. Kufikia jioni, muuza suya ameshawasha jiko lake la kuchomea.
Ni mji wa kisasa unaosonga kwa kasi ya ajabu, lakini Nigeria ya zamani bado imo ndani yake. Lugha zinaendelea kuchanganyika. Sherehe za jadi zinaendelea kujaza mitaa na nyumba za familia. Vyakula, ibada, muziki, mavazi na mifumo ya maisha ya jamii vimebadilika badala ya kutoweka.
Nigeria si nchi ambapo usasa uliondoa mila, wala ambapo mamia ya tamaduni tofauti kwa namna fulani zikawa moja. Utambulisho wa zamani na ushawishi mpya unaendelea kuishi bega kwa bega, ukibadilika kulingana na nyakati huku bado ukibeba historia zilizouunda.
