Vitovu vya Viwanda vya Afrika: Mahali Bara Linapojenga Viwanda

Kwa miaka kadhaa, vipande vilikuwa vikiimarishana. Serikali ilitoa miundombinu ya viwanda. Kampuni za kigeni zilileta viwanda, mtaji na wanunuzi wa kimataifa. AGOA ilitoa ufikiaji wa upendeleo kwa soko kubwa zaidi la nje kwa bidhaa zilizokuwa zikitengenezwa huko.

Kilichotokea ufikiaji wa AGOA ulipokwisha

Mpangilio huo ulibadilika Januari 2022, Marekani ilipositisha ustahiki wa Ethiopia kwa AGOA kwa sababu ya wasiwasi wa haki za binadamu uliohusiana na vita vya Tigray.

Athari kwa sekta ya nguo ilikuwa ya haraka. Watengenezaji waliojenga shughuli zao za Ethiopia kuzunguka ufikiaji wa soko la Marekani ghafla walikabiliwa na gharama za juu za kuuza bidhaa hizohizo Marekani.

PVH ilifunga shughuli zake za Hawassa ndani ya miezi michache. Kampuni ilitaja kupoteza manufaa ya AGOA pamoja na kuzorota kwa hali ya usalama, na ikamaliza ubia wake na Arvind.

Matokeo yalienea zaidi ya mwekezaji mkuu.

Ripoti ya baadaye kutoka Benki Kuu ya Ethiopia iligundua kuwa kampuni 18 za kigeni ziliondoka nchini kufuatia kusimamishwa huko, zaidi ya ajira 11,500 zilipotea katika maeneo ya viwanda, na maeneo hayo yalirekodi hasara ya mapato ya pamoja ya takriban dola milioni 45.

Hawassa ilichangia ajira 4,321 kati ya zilizoripotiwa kupotea. Mekelle ilipoteza 2,885 na Bole Lemi ilipoteza 1,097.

Athari inayowezekana ilikuwa imeonekana kubwa zaidi kabla ya kusimamishwa. Maafisa wa Ethiopia walikuwa wameonya kuwa hadi ajira milioni moja zingeweza hatimaye kuathirika, huku wanawake wakitarajiwa kubeba sehemu kubwa ya athari hiyo kwa sababu walikuwa wengi katika nguvu kazi ya ushonaji. Utafiti kutoka Fashionomics Africa uligundua kuwa wanawake walichangia karibu asilimia 80 ya ajira katika sekta ya mavazi ya Ethiopia.

Baadhi ya watengenezaji walibaki na kuelekeza uzalishaji kwenye masoko mengine, hasa Ulaya. Kampuni ambazo tayari zilikuwa zimewekeza sana katika mashine na viwanda pia zilikuwa na sababu za kubaki.

Lakini mtindo wa kuuza nje ulikuwa umebadilika. Sehemu kubwa ya upanuzi wa haraka wa nguo wa Ethiopia ulikuwa umejengwa kuzunguka mchanganyiko wa uwekezaji wa kigeni, maeneo ya viwanda na ufikiaji wa upendeleo wa Marekani. Upendeleo huo wa kibiashara ulipotoweka, kampuni zililazimika kufikiria upya uchumi wa kuzalisha Ethiopia.

Sekta ya ngozi

Sekta ya ngozi ya Ethiopia inaonyesha upande tofauti wa changamoto ya viwanda ya nchi.

Nchi ina mojawapo ya idadi kubwa zaidi ya mifugo barani Afrika, ikiwa na takriban ng'ombe, kondoo na mbuzi milioni 90. Ngozi za Ethiopia, hasa ngozi za kondoo na mbuzi wa nyanda za juu, pia zimekuwa na sifa ya muda mrefu miongoni mwa wanunuzi wa ngozi wa kimataifa.

Kwa miaka mingi, serikali ilijaribu kugeuza faida hiyo ya malighafi kuwa sekta kubwa zaidi ya viwanda vya ndani.

Kufikia katikati ya miaka ya 2010, Ethiopia ilikuwa na takriban viwanda 27 vya kusindika ngozi na sekta inayokua ya viatu. Mapato ya mauzo ya nje ya ngozi yaliongezeka kutoka dola milioni 56 hadi dola milioni 133 katika kipindi cha miaka mitano, huku mauzo ya nje ya viatu yakipanda kutoka takriban jozi 820,000 zenye thamani ya dola milioni 10 mwaka 2011/12 hadi jozi milioni 3.6 zenye thamani ya dola milioni 35 mwaka 2016/17.

Sekta hiyo tangu hapo imesinyaa kwa kasi.

Mapato ya mauzo ya nje ya ngozi yalishuka kutoka dola milioni 133 hadi takriban dola milioni 25 katika miaka mitano, huku kiasi cha mauzo ya nje kikishuka kwa asilimia 62. Idadi ya watengenezaji wa ngozi wanaofanya kazi pia ilishuka kutoka 35 hadi saba.

Tofauti na sekta ya nguo, kushuka huku hakukusababishwa hasa na kupoteza upendeleo wa kibiashara wa kigeni. Sehemu kubwa ya tatizo iko ndani ya mnyororo wa ugavi wa ndani.

Ethiopia inazalisha takriban ngozi milioni 41 kwa mwaka, lakini takriban milioni 22 tu ndizo zinazofika viwandani zikiwa katika hali inayoweza kutumika. Kiasi kikubwa kinaharibiwa na ufugaji duni, magonjwa na ushughulikiaji usiofaa kati ya kuchinjwa na kukusanywa.

Makadirio ya sekta yanaweka hasara inayotokana na hilo kuwa takriban futi za mraba milioni 240 za ngozi inayoweza kutumika kila mwaka.

Hiyo inamaanisha nchi inaweza kuwa na mamilioni ya wanyama na bado ikatatizika kusambaza viwanda vyake vya ngozi malighafi ya ubora wa kutosha. Tatizo linaanza kabla ngozi haijafika kiwandani.

Serikali imejibu kwa kuandaa kanuni ambazo zingezuia mauzo ya nje ya ngozi ghafi ambazo hazijasindikwa. Lengo ni kubakiza zaidi ya ugavi uliopo ndani ya Ethiopia na kuhimiza usindikaji wa ndani. Wakati huohuo, serikali imeweka lengo la muda mrefu la dola milioni 827 za mauzo ya nje ya ngozi kufikia 2032.

Kwa hiyo sekta hizo mbili zilifikia matatizo yanayofanana kupitia njia tofauti sana.

Sekta ya nguo ya Ethiopia ilipanuka haraka kwa sababu maeneo ya viwanda, uwekezaji wa kigeni na ufikiaji wa upendeleo wa soko la Marekani vilikutana kwa wakati mmoja. Ufikiaji huo ulipotoweka, kampuni zilizokuwa zikifanya kazi ndani ya mfumo huo zililazimika kutafuta soko jingine au kufikiria upya shughuli zao za Ethiopia.

Ngozi ilikuwa na mahali tofauti pa kuanzia. Ethiopia tayari ilikuwa na mifugo na sekta ya ngozi ya muda mrefu, lakini udhaifu katika afya ya wanyama, ukusanyaji na usindikaji ulimaanisha kuwa malighafi inayoweza kutumika iliyokuwa ikifika viwandani ilikuwa kidogo mno.

Kesi zote mbili zinaonyesha kwa nini kujenga kiwanda ni sehemu moja tu ya kujenga sekta ya viwanda. Kiwanda kinahitaji wateja, malighafi za kuaminika, wafanyakazi wenye ujuzi, usafiri, miundombinu na mnyororo wa ugavi unaoendelea kufanya kazi nje ya malango ya kiwanda. Ethiopia iliweza kujenga uwezo wa viwanda haraka. Kuuweka uwezo huo ukiwa na tija kumethibitika kuwa vigumu zaidi sana.

Nigeria: uwezo halisi, unaotumika vibaya

Simulizi ya viwanda ya Nigeria inaonekana tofauti na za Morocco, Misri au Ethiopia. Nchi tayari ina msingi mkubwa wa viwanda, uliojengwa kwa miongo kadhaa katika saruji, usindikaji wa vyakula na vinywaji, dawa, kemikali, nguo na sekta nyingine.

Dangote ndio mfano unaoonekana zaidi wa kile ambacho msingi huo wa viwanda unaweza kuzalisha kwa kiwango kikubwa sana. Kiwanda cha kusafisha mafuta cha kundi hilo, shughuli za saruji, viwanda vya mbolea na uwekezaji mpana wa kemikali za petroli vimeelezwa kwa kina katika The Dangote Effect mahali pengine kwenye tovuti hii, kwa hiyo hakuna haja ya kurudia simulizi hiyo hapa. Kinachofaa zaidi hapa ni kuangalia sekta ya viwanda inayozunguka kampuni kama Dangote, kwa sababu tofauti kati ya ukubwa wa uwekezaji mmoja mmoja na kiasi cha uwezo kinachotumika katika sekta nzima inatuambia mengi kuhusu nafasi ya viwanda ya Nigeria.

Msingi mkubwa wa viwanda usiofanya kazi kwa uwezo kamili

Viwanda vilichangia asilimia 8.05 ya Pato halisi la Taifa la Nigeria mwaka 2025, kutoka asilimia 8.24 mwaka 2024, kulingana na Ofisi ya Taifa ya Takwimu. Sekta hiyo pia inaajiri takriban asilimia 12 ya nguvu kazi rasmi ya nchi, katika sekta zikiwemo uzalishaji wa vyakula na vinywaji, saruji, nguo, dawa na kuunganisha magari.

Changamoto si kwamba Nigeria haina viwanda. Ni kwamba viwanda vingi kati ya hivyo vinafanya kazi chini ya kiasi ambacho vilijengwa kuzalisha.

Hapa ndipo matumizi ya uwezo (capacity utilisation) yanapoingia. Yanapima ni kiasi gani cha uwezo wa uzalishaji uliowekwa wa kiwanda kinachotumika kweli. Kiwanda kilichobuniwa kuzalisha vipande 100,000 kwa mwaka lakini kinachozalisha 57,000 kinafanya kazi kwa asilimia 57 ya matumizi ya uwezo.

Sekta ya viwanda ya Nigeria imetumia sehemu kubwa ya muongo uliopita katika kiwango hicho takriban. Matumizi ya uwezo yalikuwa asilimia 54.2 katika nusu ya pili ya 2014, asilimia 54.6 katika nusu ya kwanza ya 2018, na asilimia 57.0 mwaka 2024, kulingana na Chama cha Watengenezaji wa Nigeria. Takwimu za Benki Kuu ya Nigeria ziliyaweka kuwa asilimia 57.5 katika robo ya pili ya 2025.

Kwa hiyo kwa kiwango cha hivi karibuni kilichopimwa, zaidi ya sehemu mbili kati ya tano za uwezo wa viwanda uliowekwa haukuwa ukitumika.

Kwa mtengenezaji, gharama ya kujenga kiwanda haishuki kwa sababu tu kiwanda kinazalisha kidogo. Jengo, mashine, ardhi, matengenezo na gharama nyingine nyingi zinabaki. Uzalishaji unapogawanywa kwa vipande vichache, gharama hizo zisizobadilika zinakuwa ghali zaidi kwa kila kipande kinachozalishwa.

Mojawapo ya sababu kubwa zaidi kwa nini watengenezaji wa Nigeria wanatatizika kuendesha viwanda vyao bila kusimama ni umeme.

Chama cha Watengenezaji wa Nigeria kinakadiria kuwa nishati inaweza kuchangia takriban asilimia 35 hadi 40 ya gharama za uzalishaji kwa watengenezaji wengi. Kampuni zimezidi kulazimika kuongezea umeme wa gridi kwa jenereta za dizeli na aina nyingine za nishati mbadala. Watengenezaji waliripotiwa kutumia takriban naira trilioni 1.35 kwa nishati mbadala mwaka 2025 pekee.

Hili limekuwa tatizo la muda mrefu badala ya usumbufu mfupi. Watengenezaji wa Afrika Kusini walipitia kipindi kikali cha upungufu wa umeme kati ya 2022 na 2024 na tangu hapo wameona uboreshaji mkubwa wa usambazaji. Watengenezaji wa Nigeria wamekuwa wakikabiliana na umeme usioaminika kwa muda mrefu zaidi sana, jambo linalomaanisha kuwa biashara nyingi zimejumuisha uzalishaji wa umeme mbadala katika gharama ya kuendesha kiwanda.

Hilo linasaidia kueleza kwa nini nchi inaweza kuwa na sekta kubwa ya viwanda kwenye karatasi huku bado ikitatizika kushindana na wazalishaji katika nchi ambazo viwanda vinaweza kufanya kazi kwa uthabiti zaidi.

Dawa: kujenga zaidi ya mnyororo wa ugavi nyumbani

Utengenezaji wa dawa unatoa mfano wenye manufaa wa kinachotokea sera, mahitaji ya ndani na uwekezaji wa viwanda vinapoanza kusukuma upande mmoja.

Nigeria kihistoria imekuwa ikitegemea sana dawa kutoka nje. NAFDAC hapo awali ilikadiria kuwa takriban asilimia 70 ya bidhaa za dawa zinazotumika nchini ziliingizwa kutoka nje, huku China na India zikiwa na nafasi kubwa katika kusambaza dawa zilizokamilika na viambato hai vya dawa, yaani misombo ya kemikali inayozipa dawa athari yake ya kutibu.

Kupunguza utegemezi huo kukawa lengo mahususi la kisera. NAFDAC ililenga kupunguza utegemezi wa dawa kutoka nje kutoka takriban asilimia 70 kuelekea asilimia 30, ikiwa na azma ya muda mrefu ya kuzalisha takriban asilimia 70 ya dawa ndani ya nchi.

Nchi imepiga hatua, ingawa haijafikia malengo hayo. NAFDAC hivi karibuni imeweka utegemezi wa bidhaa kutoka nje kuwa takriban asilimia 60, jambo ambalo lingemaanisha watengenezaji wa ndani wanasambaza takriban asilimia 40 ya matumizi ya dawa.

Ishara nyingine ya mabadiliko inatokana na kiasi cha dawa zilizokamilika zinazoingizwa nchini. Kundi la Watengenezaji wa Dawa la Chama cha Watengenezaji wa Nigeria, likinukuu takwimu za NAFDAC, liliripoti kuwa uingizaji wa bidhaa za dawa zilizokamilika ulishuka kutoka vipande bilioni 4.03 hadi vipande bilioni 1.13 mwaka 2025.

Takwimu hizo zina manufaa, lakini zinahitaji kusomwa kwa makini. Zinapima idadi ya vipande vilivyoingizwa, si thamani ya kifedha ya matumizi ya dawa nchini Nigeria. Kwa hiyo kushuka kwa vipande vilivyoingizwa peke yake hakutuambii hasa ni sehemu kiasi gani ya jumla ya matumizi ya dawa ya nchi sasa inasambazwa na watengenezaji wa ndani.

Msingi wa viwanda wenyewe pia umepanuka. Sekta ya dawa ilikua kutoka kampuni 20 wanachama waanzilishi mwaka 1983 hadi zaidi ya kampuni 200 za utengenezaji leo.

Pia kuna juhudi za kwenda ndani zaidi katika mnyororo wa ugavi. Emzor Pharmaceutical Industries imekuwa ikiendeleza kiwanda cha viambato hai vya dawa huko Sagamu, Jimbo la Ogun. Viambato hai ni misingi ya kemikali inayotumika kutengeneza dawa, kwa hiyo kuvizalisha ndani ya nchi kungeshughulikia sehemu tofauti ya tatizo la uingizaji kuliko kutengeneza tu vidonge na kapsuli zilizokamilika nchini Nigeria.

Vikwazo vilevile vinavyoathiri watengenezaji wengine vinabaki, hasa gharama za umeme na ucheleweshaji unaohusika katika kupitisha malighafi zinazoingizwa kupitia bandari na mfumo wa forodha wa nchi.

Aina tofauti ya simulizi ya viwanda

Kwa hiyo Nigeria inaanzia mahali tofauti na nchi ambazo bado zinajaribu kujenga vikundi vyao vya kwanza vikubwa vya viwanda.

Viwanda tayari vipo. Baadhi ya kampuni zinafanya kazi kwa kiwango kikubwa sana, na sekta kama saruji, usindikaji wa vyakula na dawa zina masoko ya ndani yaliyoimarika. Kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote kinaongeza ngazi nyingine kuu kupitia usafishaji wa mafuta wa kiwango kikubwa na uzalishaji wa kemikali za petroli.

Swali gumu zaidi ni kiasi gani cha uwezo huo uliopo kinaweza kutumika kwa uthabiti.

Sekta ya dawa ya Nigeria inaonyesha kinachoweza kutokea kunapokuwa na soko kubwa la ndani, lengo la kisera lililo wazi na uwekezaji katika uzalishaji wa ndani. Lakini sekta hiyo bado inategemea malighafi kutoka nje na bado inakabiliwa na matatizo ya nishati na usafirishaji yanayoathiri watengenezaji kwa upana zaidi.

Hilo linaiacha Nigeria na msingi wa viwanda ambao tayari ni mkubwa, lakini ambao miundombinu inayozunguka uzalishaji haijakua kwa kasi sawa na viwanda vyenyewe. Hatua inayofuata ya ukuaji wa viwanda wa nchi itategemea sana kama watengenezaji wanaweza kuendesha zaidi ya uwezo huo uliopo, huku uwekezaji mpya ukiongeza ngazi za kina zaidi za uzalishaji badala ya kufanya kazi pamoja na vikwazo vilevile vya zamani.

Côte d'Ivoire: kusindika mazao ambayo tayari inayatawala

Mkakati wa viwanda wa Côte d'Ivoire unaanza na sekta mbili ambazo nchi tayari inazijua vizuri sana: kakao na korosho.

Badala ya kujaribu kujenga sekta mpya kabisa kuzunguka malighafi kutoka nje, serikali imekuwa ikijaribu kuhamishia zaidi ya usindikaji wa mazao haya ndani ya Côte d'Ivoire yenyewe. Hilo linamaanisha kusaga mbegu za kakao kuwa siagi, unga na bidhaa nyingine zilizosindikwa nusu, na kugeuza korosho ghafi kuwa korosho zilizobanguliwa kabla hazijaondoka nchini.

Mtazamo huo umezalisha baadhi ya ukuaji ulio wazi zaidi wa hivi karibuni katika usindikaji wa mazao ya kilimo barani. Pia umefichua jinsi ilivyo vigumu kuhama kutoka kuzalisha bidhaa ghafi kwa kiwango kikubwa sana hadi kudhibiti zaidi ya kinachotokea baada ya mavuno.

Kakao: kuzalisha zao kubwa zaidi duniani

Côte d'Ivoire inazalisha takriban asilimia 40 ya kakao ya dunia na inabaki kuwa mzalishaji mkubwa zaidi wa kakao duniani. Takwimu kamili ya uzalishaji inatofautiana kulingana na kama chanzo kinatumia mwaka wa kalenda au msimu wa masoko ya kakao. Takwimu za serikali ya Côte d'Ivoire ziliweka uzalishaji wa 2024 kuwa takriban tani milioni 1.89, huku taarifa zinazohusishwa na USDA zikitumia takwimu ya tani milioni 1.76 kwa ulinganisho na usindikaji wa ndani mwaka huo.

Kwa miongo kadhaa, sehemu kubwa ya kakao hiyo iliondoka nchini ikiwa mbegu ghafi. Kampuni za usindikaji kisha zilizigeuza mbegu hizo kuwa ute wa kakao, siagi na unga mahali pengine, huku masoko ya Ulaya yakiwa na nafasi kubwa katika sekta za dunia za usindikaji wa kakao na chokoleti.

Côte d'Ivoire imekuwa ikijaribu kuhamishia zaidi ya hatua hiyo ya kwanza ya usindikaji karibu na mashamba.

Sababu inaonekana katika takwimu za mauzo ya nje. Mwaka 2023, nchi iliuza nje takriban tani milioni 1.34 za mbegu ghafi za kakao zenye thamani ya takriban dola bilioni 3.5. Mauzo yake ya nje ya bidhaa za kakao zilizosindikwa yalikuwa madogo zaidi kwa kiasi, takriban tani 648,000, lakini yalizalisha takriban dola bilioni 2.67. Kwa ulinganisho rahisi wa thamani kwa tani, mauzo ya nje yaliyosindikwa yalikuwa na thamani ya takriban asilimia 58 zaidi kwa tani kuliko mbegu ghafi.

Hilo halimaanishi kuwa usindikaji unazalisha moja kwa moja faida ya asilimia 58 zaidi. Usindikaji pia unahitaji viwanda, umeme, wafanyakazi, vifaa, ufadhili, usafiri na ufikiaji wa wanunuzi. Lakini takwimu zinaonyesha kwa nini serikali inataka zaidi ya hatua za usindikaji zifanyike ndani ya nchi.

Kujenga uwezo zaidi wa kusindika kakao

Upanuzi umekuwa ukifanyika kupitia uwekezaji unaoungwa mkono na serikali na wa sekta binafsi.

Mwezi Juni 2025, Transcao CI ilifungua kiwanda kipya cha kusaga kakao katika eneo la viwanda la Akoupé-Zeudji. Mradi huo uligharimu faranga za CFA bilioni 130, takriban dola milioni 235, na unajumuisha mtambo wa kusaga tani 50,000 kwa mwaka, ghala la tani 160,000 na kituo cha mafunzo. Pamoja na kiwanda kilichopo cha Transcao cha tani 50,000 huko San Pedro, kampuni sasa ina uwezo wa kusaga tani 100,000 kwa mwaka.

Kiwanda cha pili kilifuata Divo mwezi Agosti 2025. Kiwanda cha Cacao SA cha dola milioni 56.4 kina uwezo wa kusindika tani 36,000 kwa mwaka na mistari mitano ya uzalishaji kwa ajili ya rojo la kakao, siagi ya kakao na chokoleti.

Miradi hii ni sehemu ya upanuzi mkubwa zaidi sana. Uwezo uliowekwa wa kusaga kakao wa Côte d'Ivoire ulikuwa tayari umefikia takriban tani 972,000 kufikia 2024, kulingana na serikali, huku viwanda vya ziada vikiwa vinajengwa. Taarifa ya baadaye ya serikali iliweka uwezo uliowekwa kuwa takriban tani milioni 1 kwa mwaka kufikia 2024.

Kiasi kinachosindikwa kweli ni kidogo kuliko kiasi ambacho viwanda vina uwezo wa kusindika. Takwimu za USDA zilizonukuliwa katika taarifa kuhusu mavuno ya 2024 ziliweka usindikaji wa ndani kuwa takriban tani 777,000, au takriban asilimia 44 ya takwimu ya uzalishaji ya tani milioni 1.76 iliyotumika kwa ulinganisho huo. Kwa hiyo kiwango cha usindikaji wa kakao cha nchi kimesonga mbali sana kutoka viwango vya awali, lakini sehemu kubwa ya mavuno bado inauzwa nje bila kupitia usindikaji wa hatua ya kwanza ndani ya nchi.

Serikali imeweka lengo kubwa zaidi sana: usindikaji wa ndani wa asilimia 100 kufikia 2030. Taarifa za hivi karibuni za USDA zinasema lengo la haraka ni kufikia asilimia 50 katika miaka miwili ijayo, kabla ya kuelekea usindikaji kamili wa ndani kufikia 2030.

Kuna vikwazo vya kivitendo katika kufika huko.

Kuendesha kiwanda cha kusindika kakao kunahitaji usambazaji wa kuaminika wa umeme, miundombinu ya usafiri, maghala na mtaji wa uendeshaji. Wasindikaji wa ndani pia wanapaswa kushindania mbegu na kampuni za kimataifa ambazo zimefanya kazi Côte d'Ivoire kwa miongo kadhaa na zina mahusiano yaliyoimarika na wakulima, wafanyabiashara, wauzaji nje na wanunuzi wa kimataifa.

Ufadhili ni kikwazo kingine. Utafiti wa FAO wa 2025 uligundua kuwa sekta ya usindikaji wa msingi wa kakao ya nchi tayari ilikuwa na karibu tani milioni moja za uwezo wa usindikaji katika kampuni 15 wakati wa msimu wa 2024/25, lakini ulitambua ufadhili kama mojawapo ya maeneo yanayohitaji kushughulikiwa ikiwa sekta hiyo itapanuka zaidi.

Pia kuna kikomo cha kile ambacho usindikaji wa hatua ya kwanza unaweza kufanikisha peke yake. Kusaga mbegu kuwa siagi au unga wa kakao kunabakiza shughuli zaidi za viwanda ndani ya Côte d'Ivoire, lakini sehemu zenye thamani ya juu zaidi za mnyororo wa chokoleti zinajumuisha ukuzaji wa bidhaa, chapa, rejareja na usambazaji. Sehemu kubwa ya shughuli hizo bado inafanyika nje ya nchi. Utafiti kuhusu mnyororo wa thamani wa kakao umegundua kuwa sehemu kubwa ya thamani iliyoongezwa inanaswa baada ya bidhaa za kakao zilizosindikwa nusu kuondoka Côte d'Ivoire.

Kwa hiyo mkakati wa kakao wa nchi unapitia hatua kadhaa. Ya kwanza ni kubakiza mbegu nyingi zaidi ndani ya nchi kwa ajili ya kusaga. Inayofuata ni kuendeleza bidhaa zaidi za kakao zilizokamilika na kampuni za ndani zenye nguvu zaidi zinazoweza kuziuza zaidi ya soko la ndani.

Korosho: upanuzi wa haraka zaidi

Sekta ya korosho imesonga kwa kasi zaidi.

Côte d'Ivoire ndiyo mzalishaji mkubwa zaidi wa korosho ghafi duniani na imetumia muongo uliopita kujenga sekta ya usindikaji wa ndani kuzunguka zao hilo. Mwaka 2024, nchi ilizalisha tani 944,673 za korosho ghafi na kusindika takriban tani 344,000 ndani ya nchi. Hicho kiliwakilisha kiwango cha usindikaji wa ndani cha asilimia 36.4.

Makadirio ya serikali ya Januari 2025 yaliweka mavuno ya mwaka kuwa tani milioni 1.15, asilimia 20 juu ya takwimu ya uzalishaji ya 2024. Serikali ilitarajia wasindikaji wa ndani kupokea takriban tani 400,000.

Hilo ni tofauti kabisa na takwimu zinazoripotiwa wakati mwingine kwa 2025, ambapo makadirio ya juu zaidi ya uzalishaji yalijitokeza baadaye katika msimu. Kwa chapisho kama hili, ni salama zaidi kutumia matokeo rasmi ya 2024 na kuziwekea wazi takwimu za 2025 alama ya makadirio zinapokuwa makadirio.

Sekta ya usindikaji yenyewe imepanuka kwa haraka.

Côte d'Ivoire ilikuwa na viwanda 34 vya kubangua korosho vinavyofanya kazi mwaka 2024, huku uwezo uliowekwa ukifikia tani 450,000 kwa mwaka. Kiasi cha korosho ghafi kilichosindikwa ndani ya nchi kiliongezeka kutoka tani 37,696 mwaka 2014 hadi tani 344,028 mwaka 2024. Nchi ilikuwa imekuwa nchi ya tatu kwa ukubwa duniani kwa usindikaji wa korosho na msambazaji wa pili kwa ukubwa wa korosho zilizobanguliwa.

Takwimu nyingine za sekta ziliweka idadi ya viwanda vinavyofanya kazi kuwa zaidi ya 35 kufikia 2024, ikilinganishwa na 17 mwaka 2016. Mauzo ya nje ya korosho zilizobanguliwa yalifikia takriban tani 72,000 mwaka 2024, ongezeko la asilimia 52 kutoka mwaka uliotangulia na zaidi ya mara tano ya tani 13,500 zilizouzwa nje mwaka 2020. Mapato ya mauzo ya nje kutoka korosho hizo yalifikia takriban dola milioni 440.5.

Tofauti kati ya korosho ghafi zinazoingia kiwandani na korosho zilizobanguliwa zinazotoka ni muhimu wakati wa kusoma takwimu hizi. Kiwanda kinaweza kusindika mamia ya maelfu ya tani za korosho ghafi, lakini korosho zilizobanguliwa zina uzito mdogo zaidi sana baada ya ganda na vitu vingine kuondolewa. Kwa hiyo takwimu hizo mbili hazipaswi kuchukuliwa kama vipimo sawa vya uzalishaji.

Soko la dunia lilipobadilika

Upanuzi wa usindikaji wa ndani pia ulinufaika na mabadiliko katika soko la kimataifa.

Wakati wa msimu wa korosho wa 2025, udhibiti mkali zaidi wa magendo ya korosho ghafi na usumbufu katika ununuzi wa kimataifa ulisaidia kuelekeza zaidi ya mavuno ya Côte d'Ivoire kwenye viwanda vya ndani. Serikali ilikuwa tayari imeanzisha hatua zinazowapa wasindikaji wa ndani kipaumbele cha kupata korosho ghafi katika sehemu ya msimu.

Kufikia 2024, wasindikaji wa ndani walikuwa tayari wakinunua kiasi cha rekodi cha korosho ghafi. Utafiti uliochapishwa kuhusu sekta hiyo uligundua kuwa wastani wa uwezo wa uendeshaji wa viwanda ulikuwa umepanda kutoka asilimia 16 tu mwaka 2016 hadi asilimia 63 mwaka 2024, huku wasindikaji wakinunua takriban tani 344,000 za korosho ghafi mwaka huo.

Ongezeko hilo la matumizi ya viwanda ni muhimu kwa sababu kuwa na kiwanda cha usindikaji na kuwa na sekta ya usindikaji si kitu kimoja kabisa. Kiwanda kinahitaji malighafi ya kutosha, mtaji wa uendeshaji, wafanyakazi, umeme na wanunuzi ili kuendelea kufanya kazi.

Côte d'Ivoire imekuwa ikishughulikia hali hizo wakati huohuo ikiongeza viwanda. Benki ya Dunia inaripoti kuwa uwezo wa ndani wa usindikaji wa korosho uliongezeka kutoka tani 68,515 mwaka 2015 hadi tani 350,000 mwaka 2024, pamoja na kuundwa kwa zaidi ya ajira 18,000 na kuendelezwa kwa maeneo matatu ya viwanda vya kilimo yaliyotengwa kwa usindikaji wa korosho.

Serikali pia imeweka lengo la kusindika angalau asilimia 50 ya mavuno ya korosho ndani ya nchi kufikia 2030. Kufikia 2025, takwimu rasmi za serikali ziliweka kiwango cha usindikaji wa ndani kuwa takriban asilimia 43, kutoka asilimia 2 mwaka 2011.

Hilo linaipa sekta ya korosho mwelekeo tofauti na kakao. Usindikaji umepanuka haraka vya kutosha kiasi kwamba Côte d'Ivoire sasa ni mojawapo ya nchi kuu za usindikaji wa korosho duniani, badala ya kuwa hasa msambazaji wa korosho ghafi kwa wasindikaji walio kwingine.

Mazao mawili, na mkakati mpana wa viwanda

Uzoefu wa Côte d'Ivoire na kakao na korosho unaonyesha kinachotokea uzalishaji wa kilimo unapofuatiwa na uwekezaji wa makusudi katika usindikaji.

Nchi tayari ilikuwa na mashamba, wakulima na masoko ya nje. Changamoto ya viwanda ilikuwa kujenga viwanda na miundombinu saidizi inayoweza kubakiza zaidi ya hatua inayofuata ndani ya nchi.

Kakao bado iko mbali zaidi na lengo hilo. Nchi imepanua uwezo wa kusaga kwa kiasi kikubwa, lakini sehemu kubwa ya uzalishaji inaendelea kuondoka kabla ya kusindikwa, na azma ya serikali ya 2030 inahitaji ongezeko jingine kubwa.

Korosho zimesonga kwa kasi zaidi. Usindikaji wa ndani umepanda kutoka msingi mdogo sana hadi zaidi ya tani 344,000 za korosho ghafi mwaka 2024, huku uwezo uliowekwa ukipanuka hadi takriban tani 450,000. Nchi sasa ni kituo muhimu cha usindikaji cha dunia kwa haki yake yenyewe.

Hatua inayofuata inahusu kidogo kuthibitisha kuwa Côte d'Ivoire inaweza kusindika mazao yake. Tayari inaweza. Changamoto ni kupanua aina za bidhaa zinazotengenezwa ndani ya nchi, kujenga kampuni za ndani zenye nguvu zaidi na kuhakikisha viwanda vina malighafi za kuaminika, ufadhili, nishati na masoko ya kutosha kufanya kazi kwa kiwango kikubwa.

Hilo linaifanya simulizi ya viwanda ya Côte d'Ivoire kujikita isivyo kawaida. Upanuzi wake wa viwanda umefungamana kwa karibu na mazao mawili ya kilimo, lakini mazao hayo mawili ni makubwa vya kutosha kusaidia sekta kubwa ya viwanda yenyewe.

Wimbi linalofuata: Kenya na Tanzania

Si kila simulizi ya viwanda barani imefikia ukubwa wa nchi sita zilizo juu. Kenya na Tanzania ziko katika hatua ya awali zaidi, lakini zote zinajenga uwezo wa viwanda kuzunguka sekta zinazoendana na chumi zao na rasilimali zilizopo.

Kenya imekuwa ikitumia maeneo ya viwanda kuvutia watengenezaji na wauzaji nje, hasa katika nguo, usindikaji wa vyakula, dawa na vipuri vya magari. Tanzania inaweka msisitizo zaidi katika kusindika rasilimali zake asilia, ikiwemo gesi asilia, na kuzitumia kusaidia sekta kama utengenezaji wa mbolea.

Nchi hizo mbili ni chumi ndogo zaidi za viwanda kuliko Morocco, Misri au Afrika Kusini, lakini zinaonyesha jinsi hatua za awali za maendeleo ya viwanda zinavyoweza kuonekana.

Kenya: kujenga viwanda kuzunguka maeneo ya viwanda

Sekta ya viwanda ya Kenya imekuwa ndogo kiasi ikilinganishwa na ukubwa wa sekta za huduma na kilimo za nchi. Viwanda vilichangia takriban asilimia 7.1 ya Pato la Taifa mwaka 2025, kulingana na Ofisi ya Taifa ya Takwimu ya Kenya.

Serikali imeweka lengo la juu zaidi sana. Lengo lake la kisera ni kupandisha mchango wa viwanda hadi asilimia 15 ya Pato la Taifa kufikia 2027, huku vikundi vya viwanda, Maeneo Maalumu ya Kiuchumi na Maeneo ya Uzalishaji kwa Mauzo ya Nje yakiwa sehemu ya mkakati.

Maeneo haya yamebuniwa kutatua matatizo kadhaa kwa watengenezaji kwa wakati mmoja.

Eneo la Uzalishaji kwa Mauzo ya Nje (Export Processing Zone, au EPZ) ni eneo ambalo kampuni zinazozalisha hasa kwa ajili ya kuuza nje zinaweza kupata vivutio na taratibu rahisi za forodha. Eneo Maalumu la Kiuchumi (Special Economic Zone, au SEZ) linahudumia kundi pana zaidi la biashara na linaweza kujumuisha viwanda, usafirishaji, huduma na shughuli nyingine za kibiashara.

Kivutio kwa mtengenezaji ni cha kivitendo. Kuanzisha kiwanda kunahitaji ardhi, barabara, umeme, maji, usimamizi wa taka, huduma za forodha na ufikiaji wa mitandao ya usafiri. Eneo linaweza kutoa sehemu kubwa ya miundombinu hiyo mahali pamoja huku pia likitoa vivutio vya kodi na udhibiti vilivyobuniwa kupunguza gharama ya kuanzisha.

Kenya imekuwa ikipanua mtandao huu badala ya kutegemea kitovu kimoja cha viwanda.

Programu ya EPZ ya nchi imevutia watengenezaji wa mavazi na nguo, usindikaji wa vyakula, vifaa vya kielektroniki na sekta nyingine zinazolenga mauzo ya nje. SEZ mpya zaidi zinakusudiwa kupokea aina pana zaidi za sekta, zikiwemo dawa, usindikaji wa mazao ya kilimo na utengenezaji unaohusiana na magari.

Mahali nchi ilipo pia kunawapa watengenezaji ufikiaji wa soko pana la Afrika Mashariki. Kenya ina mojawapo ya chumi kubwa zaidi za kanda na iko kwenye Bahari ya Hindi, huku Bandari ya Mombasa ikitoa njia iliyoimarika ya bidhaa zinazoingizwa na kuuzwa nje.

Soko hilo la kikanda ni muhimu kwa sekta ambazo huenda zisingeweza kuhalalisha kiwanda kwa msingi wa mahitaji ya Kenya peke yake. Mtengenezaji wa dawa, kwa mfano, anaweza kuhudumia wateja kote Afrika Mashariki. Mtengenezaji wa vipuri anaweza kuwasambazia waunganishaji nchini Kenya huku akiendeleza wateja mahali pengine katika kanda.

Takwimu za EPZ zinaonyesha kuwa programu bado inapanuka, ingawa ukubwa wake unabaki wa wastani ukilinganisha na vitovu vikubwa zaidi vya viwanda barani Afrika.

Katika kipindi cha miezi sita mwaka 2024, kampuni 17 mpya zilisajiliwa chini ya programu ya EPZ ya Kenya, zikileta takriban shilingi bilioni 13.8 za uwekezaji na kuzalisha takriban shilingi bilioni 58 za mauzo ya nje. Hizo zilikuwa nyongeza katika kipindi hicho mahususi badala ya thamani ya jumla ya sekta ya EPZ ya Kenya. Kwa hiyo takwimu hizo zinatoa ishara ya kasi ya uwekezaji mpya badala ya ukubwa wa sekta nzima ya viwanda.

Nguo na mavazi zinabaki kuwa muhimu hasa ndani ya mfumo wa maeneo ya kuuza nje. Kenya imetumia ufikiaji usio na ushuru wa masoko makuu, ikiwemo Marekani chini ya AGOA wakati nchi inapostahiki, kuvutia watengenezaji wa nguo wanaozalisha kwa ajili ya kuuza nje.

Sekta hiyo pia imesaidiwa na kilimo cha pamba na msingi wa kilimo wa nchi, ingawa Kenya bado inaingiza sehemu kubwa ya pamba na malighafi za nguo zinazohitajika na watengenezaji. Hilo linaunda fursa nyingine kwa uzalishaji wa ndani: kupanua kusokota nyuzi, kufuma, kutia rangi na shughuli nyingine za hatua za awali kungewezesha zaidi ya mnyororo wa thamani kufanyika ndani ya nchi badala ya kuleta malighafi za kati kutoka kwingine.

Usindikaji wa mazao ya kilimo unatoa njia nyingine.

Kenya inazalisha kiasi kikubwa cha chai, kahawa, mazao ya bustani, nafaka, bidhaa za maziwa na mazao mengine ya kilimo. Kusindika zaidi ya bidhaa hizi ndani ya nchi kunaweza kuunda shughuli za viwanda kuzunguka sekta ya kilimo ambayo tayari ni kubwa, huku pia kukizalisha bidhaa zinazodumu muda mrefu zaidi na zenye thamani ya juu kuliko mazao ghafi ya kilimo.

Dawa ni eneo jingine ambalo serikali inataka kuongeza uzalishaji wa ndani. Kenya ina sekta ya dawa iliyoimarika, lakini watengenezaji wa ndani bado wanategemea viambato hai vya dawa na malighafi nyingine kutoka nje. Kwa hiyo kuongeza uzalishaji wa ndani kunahusisha zaidi ya kuongeza viwanda vya dawa zilizokamilika. Pia kunamaanisha kuendeleza wasambazaji, ujuzi wa kiufundi, mifumo ya udhibiti na ufadhili unaohitajika katika hatua za juu zaidi za mnyororo wa thamani wa dawa.

Utengenezaji wa magari uko katika hatua ya awali zaidi.

Kenya ina shughuli za kuunganisha magari, lakini sehemu kubwa ya shughuli za sekta hiyo bado inategemea kuunganisha magari kutoka kwa vifurushi na vipuri vinavyoingizwa badala ya kuzalisha sehemu kubwa ya vipuri hivyo ndani ya nchi. Mipango ya viwanda ya serikali inajumuisha kuongeza uzalishaji wa ndani wa vipuri vya magari na kuhimiza watengenezaji kujiweka ndani ya maeneo ya viwanda.

Hilo linaleta tatizo linalojulikana kwa uchumi wa viwanda unaoibuka: kiwanda cha kuunganisha magari kinaweza kufanya kazi bila sekta kubwa ya wasambazaji wa ndani, lakini kikundi cha magari chenye kina zaidi kinahitaji kampuni zinazozalisha mifumo ya nyaya, viti, vioo, matairi, sehemu za chuma, vifaa vya kielektroniki na vipuri vingine karibu vya kutosha kuwasambazia waunganishaji kwa ufanisi.

Kwa hiyo Kenya bado inajenga ngazi zinazozunguka viwanda vyake.

Nchi ina uzalishaji wa kilimo, bandari kuu, soko la ndani la ukubwa wa kutosha na ufikiaji wa chumi jirani. Maeneo yake ya viwanda yanatoa mahali ambapo watengenezaji wanaweza kufanya kazi. Hatua inayofuata ni kuongeza kiasi cha uzalishaji kinachofanyika ndani ya viwanda hivyo na kupanua mtandao wa wasambazaji wa Kenya wanaovizunguka.

Tanzania: kutumia gesi asilia kujenga uwezo wa viwanda

Tanzania inafuata njia tofauti.

Sekta yake ya viwanda ni ndogo kuliko ya Kenya kwa takwimu kamili, lakini nchi ina msingi mkubwa wa rasilimali asilia unaoweza kutoa malighafi kwa uzalishaji wa viwanda. Gesi asilia ni muhimu hasa kwa sababu Tanzania imeendeleza akiba kubwa ya gesi baharini huku pia ikipanua miundombinu inayohitajika kutumia gesi ndani ya nchi.

Mbolea ni mojawapo ya sekta ambazo rasilimali hiyo inaweza kulisha moja kwa moja viwanda.

Amonia na mbolea ya urea huzalishwa kwa kutumia gesi asilia kama malighafi kuu. Hilo linaipa nchi inayozalisha gesi fursa ya kugeuza sehemu ya rasilimali yake ya nishati ya ndani kuwa pembejeo ya kilimo badala ya kuuza gesi nje au kuitumia tu kuzalisha umeme.

Soko la kilimo linatoa wigo mkubwa wa wateja watarajiwa. Kilimo cha Afrika kinatumia mbolea kidogo kwa hekta kuliko kanda nyingine nyingi, huku nchi nyingi za Kiafrika pia zikitegemea sana mbolea kutoka nje. Kwa hiyo kuzalisha mbolea zaidi ndani ya Afrika kunaweza kupunguza sehemu ya umbali kati ya wakulima wa bara na pembejeo muhimu ya kilimo.

Tanzania tayari ina uzalishaji wa mbolea, na uwekezaji mpya unakusudiwa kuupanua.

Mradi mmoja unaoendelezwa na Essa Group ya Indonesia huko Lindi umepangwa kuzunguka uwezo wa uzalishaji wa kila mwaka hatimaye wa takriban tani milioni moja za urea. Ni muhimu kuueleza huu kama mradi unaoendelezwa badala ya kiwanda kinachofanya kazi. Uwekezaji huo ni sehemu ya juhudi za muda mrefu za Tanzania kutumia rasilimali zake za gesi asilia kama msingi wa sekta kubwa zaidi ya kemikali za petroli na mbolea.

Mradi mwingine tayari unafanya kazi.

Kiwanda cha mbolea cha ITRACOM huko Dodoma kilizinduliwa mwaka 2025 na kinazalisha mbolea kwa kutumia rasilimali za madini zinazopatikana ndani ya nchi. Kampuni hiyo imekieleza kiwanda hicho kama sehemu ya juhudi pana za kuongeza uzalishaji wa mbolea wa ndani na kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje.

Kwa hiyo miradi hiyo miwili inawakilisha hatua tofauti za upanuzi wa viwanda wa Tanzania. Mradi wa Essa ni mfano wa uzalishaji mkubwa wa mbolea unaotegemea gesi uliopangwa, huku kiwanda cha ITRACOM kikionyesha uwekezaji mdogo zaidi wa viwanda ambao tayari unafanya kazi nchini.

Mbolea si shughuli pekee ya viwanda inayoendelezwa.

Tanzania pia imekuwa ikipanua uzalishaji wa saruji, usindikaji wa vyakula, nguo, metali na sekta nyingine zinazohusiana na soko lake la ndani na rasilimali asilia. Sekta ya viwanda ya nchi kwa ujumla ilichangia takriban asilimia 30.4 ya Pato la Taifa mwaka 2024 na kukua kwa asilimia 5.5. Viwanda vya utengenezaji vyenyewe vilichangia takriban asilimia 7.3 ya Pato la Taifa na kukua kwa takriban asilimia 4.8.

Takwimu hizo mbili zinaeleza vitu tofauti.

Kundi pana la viwanda linajumuisha utengenezaji pamoja na shughuli kama madini, umeme, ujenzi na uzalishaji mwingine wa viwanda. Utengenezaji ni kundi finyu zaidi linalohusu viwanda vinavyogeuza malighafi kuwa bidhaa. Kwa hiyo Tanzania inaweza kuwa na sekta ya viwanda inayowakilisha takriban sehemu tatu kati ya kumi za uchumi huku utengenezaji wenyewe ukiwakilisha takriban sehemu moja kati ya kumi na nne tu.

Tofauti hiyo inasaidia kueleza Tanzania iko wapi kwa sasa. Nchi ina uchumi mkubwa wa viwanda kwa sababu ya madini, ujenzi, nishati na shughuli nyingine, lakini msingi wa utengenezaji bado unaendelea kukua.

Nchi mbili ambazo bado zinajenga ngazi zinazozunguka uzalishaji

Kwa hiyo Kenya na Tanzania zinafika katika viwanda kupitia njia tofauti.

Kenya inategemea sana maeneo ya viwanda, vivutio vya kuuza nje na nafasi yake kama kituo cha kibiashara katika Afrika Mashariki. Sekta zake za kipaumbele zinajumuisha nguo, usindikaji wa mazao ya kilimo, dawa na utengenezaji unaohusiana na magari.

Tanzania ina nafasi zaidi ya kujenga sekta kuzunguka rasilimali zake asilia, hasa gesi asilia, madini na uzalishaji wa kilimo. Mbolea ni mfano mmoja wa sekta ambapo rasilimali ya ndani inaweza kuwa pembejeo ya viwanda badala ya kuondoka nchini katika hali isiyosindikwa sana.

Hakuna nchi kati ya hizo iliyo bado na kina cha minyororo ya ugavi ya viwanda kinachopatikana Morocco au Afrika Kusini. Kiwanda kinaweza kuanzishwa kwa haraka kiasi, lakini kampuni zinazokisambazia, wafanyakazi wa kiufundi wanaokiendesha, mifumo ya usafiri inayosafirisha malighafi na bidhaa zake, ufadhili unaokiwezesha kupanuka na wanunuzi wa ndani au wa kikanda wanaokiweka kikiwa na kazi huchukua muda mrefu zaidi sana kukua.

Ndiyo sababu takwimu za viwanda zinahitaji kusomwa pamoja na miundombinu na uwekezaji ulio nyuma yake.

Sehemu ya viwanda ya asilimia 7.1 ya Pato la Taifa la Kenya inaonyesha ukubwa wa sekta leo. Lengo lake la asilimia 15 linaonyesha serikali inataka kuipeleka wapi. Sehemu ya viwanda ya asilimia 7.3 ya Tanzania inaonyesha hatua inayofanana ya maendeleo, huku sehemu yake kubwa zaidi sana ya viwanda kwa upana ikiakisi umuhimu wa madini, ujenzi na nishati kwa uchumi mpana.

Swali linalofuata kwa nchi zote mbili ni kiasi gani cha uwekezaji wao uliopo wa viwanda kinaweza kukua kuwa minyororo ya ugavi ya ndani yenye kina zaidi na biashara kubwa zaidi za kuuza nje.

Swali hilo linaongoza kwa kawaida kwenye ngazi ya bara, kwa sababu soko la viwanda la nchi moja linaweza kuwa dogo kabisa. Kiwanda kinakuwa cha kuvutia zaidi sana kinapoweza kuuza si tu kwa wateja wa nyumbani, bali kwa wanunuzi katika nchi kadhaa jirani bila kulazimika kujenga shughuli tofauti katika kila soko.

AfCFTA: soko linaloweza kuunganisha viwanda hivi

Nchi zilizoelezwa hapo juu zimejenga sekta zao za viwanda zikiwa na masoko tofauti akilini. Morocco imeendeleza mafungamano ya kina na Ulaya kupitia mauzo ya nje ya magari na anga. Misri inatumia Mfereji wa Suez na soko lake kubwa la ndani kuwaunganisha watengenezaji na biashara ya kimataifa. Sekta ya magari ya Afrika Kusini inategemea sana mauzo ya nje kwenda Ulaya na Uingereza, huku sekta za kakao na korosho za Côte d'Ivoire kihistoria zikiwasambazia wasindikaji na wanunuzi walio nje ya Afrika.

Kenya na Tanzania ziko katika hatua ya awali zaidi, huku sehemu kubwa ya mkakati wao wa viwanda ikijikita katika kuhudumia masoko ya ndani na ya kikanda pamoja na kujenga uwezo wa kuuza nje.

Hilo linaibua swali lililo juu ya simulizi zote hizi za nchi moja moja: nini kinatokea watengenezaji wa Kiafrika wanapoweza kuichukulia sehemu kubwa zaidi ya Afrika kama soko moja?

Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika, au AfCFTA, limebuniwa kuelekea upande huo.

Makubaliano hayo yalianza kutumika mwaka 2019, na biashara chini ya mfumo wake wa upendeleo ilianza Januari 2021. Yamesainiwa na nchi 54 kati ya nchi wanachama 55 wa Umoja wa Afrika, huku Eritrea ikiwa nchi pekee ambayo haijasaini. Kwa pamoja, nchi zinazoshiriki zinawakilisha soko linalowezekana la takriban watu bilioni 1.3 na Pato la Taifa la pamoja la zaidi ya dola trilioni 3.4.

Lakini kusaini makubaliano hakumaanishi kuwa mtengenezaji anaweza moja kwa moja kusafirisha bidhaa kutoka nchi moja ya Kiafrika kwenda nyingine bila ushuru au vikwazo vingine.

Kila nchi bado inapaswa kutekeleza makubaliano kupitia mifumo yake ya kisheria na kiutawala. Ratiba za ushuru zinapaswa kutumika, taratibu za forodha zinapaswa kufanya kazi, na nchi zinapaswa kukubaliana kuhusu sheria zinazoamua kama bidhaa inastahiki kuwa imetengenezwa Afrika chini ya makubaliano.

Sheria hizo za mwisho ni muhimu hasa kwa viwanda.

Kwa nini sheria za asili ya bidhaa ni muhimu

Fikiria kampuni inayoingiza sehemu kubwa ya vipuri vya jokofu kutoka nje ya Afrika, inaviunganisha Kenya, kisha inataka kuuza jokofu lililokamilika kote barani chini ya upendeleo wa AfCFTA.

Je, bidhaa hiyo inapaswa kustahiki kuwa ya Kenya kwa madhumuni ya biashara ya upendeleo?

Sheria za asili ya bidhaa (rules of origin) zinatoa jibu.

Zinaamua ni kiasi gani cha usindikaji au maudhui ya ndani na ya kikanda bidhaa inahitaji kabla haijastahiki kupata matibabu ya upendeleo. Bila sheria hizo, nchi ingeweza kuwa kidogo zaidi ya kituo cha kupitisha ambapo bidhaa zinazoingizwa zinaunganishwa kidogo na kisha kuuzwa tena kwenye masoko mengine ya Kiafrika kwa ushuru wa upendeleo.

Kwa hiyo kwa watengenezaji, sheria za asili ya bidhaa zilizobuniwa vizuri zinaweza kuhimiza kampuni kununua vipuri zaidi kutoka kwa wasambazaji wa Kiafrika. Kiwanda kinachotaka bidhaa zake zistahiki matibabu ya upendeleo kinaweza kuwa na motisha ya kununua vifungashio, vipuri, kemikali, nguo, metali au malighafi nyingine kutoka kwa biashara zilizo mahali pengine barani.

Hilo linaunda uwezekano wa minyororo ya ugavi inayoenea katika nchi kadhaa za Kiafrika badala ya kuishia kwenye mipaka ya kitaifa.

Sekta ya magari ni mojawapo ya mifano iliyo wazi zaidi.

Kufikia Februari 2026, sheria za asili ya bidhaa za magari za AfCFTA zilikuwa zimepitishwa. Mfumo huo unaweka masharti ambayo magari yanahitaji kutimiza ili kustahiki matibabu ya upendeleo, ikiwemo masharti kuhusu maudhui ya Kiafrika na michakato ya uzalishaji.

Hilo linaunda soko la kikanda linalowezekana kwa watengenezaji katika nchi kama Morocco, Afrika Kusini, Misri na Kenya. Pia linawapa watengenezaji wa vipuri sababu ya kufikiria zaidi ya kusambazia viwanda katika nchi zao wenyewe.

Kampuni ya mikanda ya nyaya nchini Morocco, kwa mfano, haihitaji kuuza tu kwa viwanda vya magari vya Morocco. Ikiwa sheria za biashara ya kikanda, miunganisho ya usafiri na taratibu za forodha zitafanya kazi kwa ufanisi, wigo wake wa wateja watarajiwa unaweza kujumuisha watengenezaji mahali pengine barani.

Kanuni hiyo hiyo inatumika nje ya utengenezaji wa magari.

Kampuni ya dawa nchini Kenya inaweza kuuza dawa kote Afrika Mashariki. Mtengenezaji wa mbolea wa Tanzania anaweza kuwahudumia wakulima na wasambazaji katika nchi jirani. Wasindikaji wa Côte d'Ivoire wanaweza kuuza bidhaa zaidi za kakao na korosho kwa watengenezaji wa vyakula wa Kiafrika badala ya kupeleka bidhaa hizo karibu kabisa kwa wanunuzi walio nje ya bara.

Kwa hiyo soko linalowezekana ni kubwa zaidi sana kuliko idadi ya watu wa nchi yoyote moja.

Afrika bado inafanya biashara kidogo kiasi na yenyewe

Fursa ni kubwa kwa sehemu kwa sababu mahali pa kuanzia bado ni pa chini kiasi.

Kielezo cha Ukuaji wa Viwanda Afrika cha 2025 cha Benki ya Maendeleo ya Afrika kiliweka biashara ndani ya Afrika kuwa takriban asilimia 14.4 ya jumla ya biashara ya Afrika kati ya 2022 na 2024. Takwimu zinazolinganishwa zilikuwa takriban asilimia 60 kwa Asia na asilimia 57 kwa Ulaya.

Takwimu hizo hazimaanishi kuwa Afrika haina biashara ya kikanda. Nchi tayari zinanunua na kuuziana kiasi kikubwa cha vyakula, bidhaa za viwandani, madini, mafuta na huduma.

Zinaonyesha kuwa nchi za Kiafrika bado zinafanya sehemu ndogo zaidi sana ya jumla ya biashara yao ya kimataifa na nchi nyingine za Kiafrika kuliko chumi za Ulaya na Asia katika ulinganisho huo zinavyofanya ndani ya kanda zao.

Hilo linaacha nafasi kubwa kwa minyororo ya ugavi ya kikanda kukua.

Makadirio ya hivi karibuni yanaelekeza kwenye ukuaji unaoendelea. Benki ya Maendeleo ya Afrika inatarajia biashara ndani ya Afrika kuongezeka kwa takriban asilimia 10 mwaka 2026, ikifikia takriban dola bilioni 230, ikilinganishwa na takriban dola bilioni 210 mwaka 2025. Bidhaa za viwandani na za chakula cha kilimo zinatarajiwa kuchangia takriban asilimia 48 hadi 50 ya biashara hiyo, kutoka takriban asilimia 46 mwaka 2025.

Haya ni makadirio badala ya matokeo yaliyotimia, kwa hiyo yanapaswa kusomwa kama ishara ya mwelekeo unaotarajiwa badala ya hakikisho la jinsi biashara itakavyoonekana.

Pesa pia zinahitaji kusafiri

Bidhaa haziwezi kusafiri kwa urahisi ikiwa kuzilipia ni vigumu.

Hapa ndipo Mfumo wa Malipo na Ulipaji wa Afrika Nzima (Pan-African Payment and Settlement System, au PAPSS) unapoingia.

PAPSS ilizinduliwa rasmi Accra mwezi Januari 2022 na Afreximbank chini ya mamlaka ya Umoja wa Afrika. Inawezesha benki na biashara zinazoshiriki kufanya malipo ya kuvuka mipaka kwa kutumia sarafu za Kiafrika zinazoshiriki, huku mfumo ukishughulikia ulipaji kati ya pande zinazohusika.

Kwa vitendo, mnunuzi katika nchi moja ya Kiafrika anaweza kulipa kwa sarafu yake ya ndani huku muuzaji katika nchi nyingine akipokea malipo kwa sarafu yake, kupunguza hitaji la kila muamala kupitia sarafu imara kama dola ya Marekani.

Hilo linaweza kuwa muhimu hasa kwa watengenezaji wadogo. Kampuni inayouza shehena za kiasi kidogo katika masoko kadhaa ya Kiafrika inaweza kukabiliwa na gharama kubwa za ubadilishaji wa fedha za kigeni na za benki ikiwa kila muamala unahitaji kubadilishwa kupitia sarafu ya nje.

PAPSS ilipozinduliwa, Afreximbank ilikadiria kuwa matumizi mapana ya mfumo huo yangeweza kuziokolea chumi za Afrika zaidi ya dola bilioni 5 kwa mwaka katika gharama za kubadilisha sarafu. Takwimu hiyo ilikuwa makadirio ya akiba inayowezekana, si pesa ambazo tayari zimeokolewa.

Tangu kuzinduliwa kwake, PAPSS imepanua mtandao wake wa benki na nchi zinazoshiriki. KCB Group ya Kenya na Bank of Kigali ya Rwanda zilikuwa miongoni mwa taasisi zilizojiunga mwaka 2025.

Hata hivyo, miundombinu ya malipo peke yake haiwezi kuunda soko la viwanda. Bidhaa bado zinapaswa kuvuka mipaka.

Barabara, bandari na mipaka bado zinahitaji kufanya kazi

Hapa ndipo ugumu wa kivitendo wa AfCFTA unapoonekana wazi zaidi.

Mtengenezaji anaweza kuwa na bidhaa inayostahiki matibabu ya upendeleo na mteja aliye tayari kuinunua, lakini muamala bado unaweza kuwa ghali ikiwa lori linatumia siku kadhaa likisubiri mpakani, ikiwa mifumo ya forodha inahitaji taarifa zilezile ziingizwe mara kwa mara, au ikiwa barabara mbovu zinafanya usafirishaji wa kikanda usiaminike.

Vikwazo visivyo vya ushuru vinabaki kuwa tatizo kubwa. Hivi vinajumuisha taratibu za forodha zisizolingana, viwango na masharti tofauti ya nyaraka, ucheleweshaji mipakani na miunganisho duni ya usafiri kati ya chumi jirani.

Changamoto ya miundombinu ni kubwa hasa kwa sababu viwanda vya Afrika vimesambaa katika bara ambalo nchi zimetenganishwa na maelfu ya kilomita na ambapo baadhi ya njia muhimu zaidi za kibiashara haziunganishi nchi jirani kwa ufanisi.

Tanger Med ya Morocco na Eneo la Kiuchumi la Mfereji wa Suez la Misri vinaonyesha kile ambacho uwekezaji katika miundombinu ya biashara unaweza kufanya ndani ya nchi moja. AfCFTA inahitaji maboresho yanayolingana kuvuka mipaka ya kitaifa, yakihusisha barabara, reli, bandari, maghala, mitandao ya umeme, mifumo ya forodha na miundombinu ya kidijitali.

Huo ni mchakato mrefu zaidi sana kuliko kusaini makubaliano ya biashara.

Umoja wa Afrika umetambua changamoto hii ya utekelezaji. Kufikia 2026, Kamati ya Ngazi ya Juu ya Utekelezaji wa AfCFTA, inayoongozwa na rais wa Kenya, imekuwa ikifanya kazi kuharakisha utekelezaji na kutatua baadhi ya vikwazo vya kivitendo vinavyobaki kati ya ahadi rasmi za makubaliano na usafirishaji wa bidhaa kuvuka mipaka.

Hili linaweza kumaanisha nini kwa viwanda vya Afrika

AfCFTA haijengi viwanda. Haiwezi kutoa umeme kwa eneo la viwanda wala kumfundisha fundi wa dawa.

Kile inachoweza kufanya ni kubadilisha ukubwa wa soko linalopatikana kwa kiwanda mara mambo hayo yanapokuwa yamekamilika.

Hilo ni muhimu kwa sababu viwanda vinakuwa rahisi kuhalalisha kampuni inapoweza kuuza bidhaa za kutosha kusambaza gharama ya mashine, utafiti, wafanyakazi wenye ujuzi na vifaa vya uzalishaji katika wigo mkubwa zaidi wa wateja.

Kiwanda cha dawa kinachohudumia soko moja tu la kitaifa kinaweza kutatizika kufikia viwango vya uzalishaji vyenye ufanisi ikiwa mahitaji ni madogo. Kiwanda hichohicho kikihudumia nchi kadhaa jirani kina soko kubwa zaidi linalowezekana.

Vivyo hivyo kwa mbolea, vyakula vilivyosindikwa, vipuri vya magari, nguo, mashine na bidhaa nyingine za viwandani.

Hii ni sababu moja kwa nini mikakati ya viwanda ya kikanda imekuwa na nafasi kubwa hivyo katika sehemu nyingine za dunia. Kampuni zinaweza kubobea katika vipuri au hatua fulani za uzalishaji zinapojua zinaweza kuuza katika soko kubwa la kikanda. Kisha wasambazaji wanapata sababu ya kujiimarisha karibu, na watengenezaji wanapata chaguo zaidi za kununua malighafi.

Afrika bado iko mbali kiasi na hatua hiyo.

Nchi zilizo katika makala hii zinajenga viwanda kwa kasi tofauti, chini ya hali tofauti sana. Morocco tayari ina minyororo ya ugavi ya kuuza nje iliyoendelea. Afrika Kusini ina miongo ya uzoefu wa viwanda lakini inajirekebisha kwa mabadiliko katika usambazaji wa umeme na teknolojia ya magari. Misri inapanua msingi wa viwanda ambao tayari ni mpana. Ethiopia bado inashughulikia udhaifu uliofichuliwa na mtindo wake wa maeneo ya viwanda. Nigeria ina viwanda vingi lakini kiasi kikubwa cha uwezo usiotumika. Côte d'Ivoire inajenga sekta za usindikaji kuzunguka mazao ambayo tayari inazalisha kwa kiwango kikubwa sana. Kenya na Tanzania bado zinaongeza ngazi nyingi saidizi kuzunguka misingi yao ya viwanda inayoibuka.

AfCFTA iko juu ya simulizi zote hizo.

Ikiwa utekelezaji utaendelea, inaweza kuwapa watengenezaji soko kubwa zaidi ndani ya Afrika na kuunda sababu imara zaidi za kununua malighafi zaidi kutoka nchi nyingine za Kiafrika. Ikiwa miundombinu, mifumo ya forodha, ufadhili na mitandao ya malipo haitaenda sambamba, kuondolewa rasmi kwa ushuru kutakuwa na athari ndogo zaidi sana kuliko ukubwa wa makubaliano unavyoashiria.

Kwa hiyo viwanda vinabaki kuwa mahali pa kuanzia. Soko la bara ni kipande kinachofuata.

Hali ilivyo sasa

Weka nchi sita zilizochunguzwa kwa kina pamoja na Kenya na Tanzania, na picha ya viwanda inakuwa rahisi kuiona.

Morocco na Misri zimejenga misingi ya viwanda iliyo mipana zaidi na yenye aina nyingi zaidi katika kundi hili, ingawa zimefuata njia tofauti. Morocco imeendeleza vikundi vya kina vya viwanda kuzunguka magari, anga na usindikaji wa fosfeti, vikisaidiwa na bandari, maeneo ya viwanda na mitandao ya wasambazaji. Misri ina msingi mpana zaidi wa viwanda unaohusu nguo, usindikaji wa vyakula, kemikali, dawa, vipuri vya magari na vifaa vya ujenzi, huku ikitumia nafasi yake kuzunguka Mfereji wa Suez kuvutia uwekezaji wa ziada.

Afrika Kusini inaanzia mahali tofauti tena. Sekta yake ya magari imekuwa ikikua kwa miongo kadhaa na inabaki kuwa muuzaji mkuu wa nje, lakini watengenezaji walilazimika kufanya kazi katikati ya mgogoro mkubwa wa umeme kabla upatikanaji wa umeme haujaboreka. Sekta hiyo sasa pia inajirekebisha kwa mabadiliko katika magari yanayohitajika na baadhi ya masoko yake makubwa zaidi ya nje, huku magari mseto na ya umeme yakiwa sehemu kubwa zaidi ya soko la dunia.

Ethiopia inaonyesha jinsi uwezo wa viwanda unavyoweza kukabiliwa na shinikizo haraka hali zinazousaidia zinapobadilika. Sekta yake ya nguo ilipanuka kupitia maeneo ya viwanda, uwekezaji wa kigeni na ufikiaji wa upendeleo wa soko la Marekani kabla Ethiopia haijapoteza ustahiki wa AGOA mwaka 2022. Sekta yake ya ngozi ilikabiliwa na tatizo tofauti: nchi ilikuwa na mifugo mingi lakini ilitatizika kusambaza viwanda vya kusindika ngozi ngozi za ubora wa kutosha. Katika kesi zote mbili, kuwa na viwanda ilikuwa sehemu moja tu ya kudumisha sekta ya viwanda.

Nigeria tayari ina msingi mkubwa wa viwanda, ikiwemo saruji, vyakula na vinywaji, dawa, kemikali na sekta nyingine. Tatizo ni kwamba sehemu kubwa ya uwezo uliowekwa haitumiki kikamilifu. Gharama za umeme, usambazaji usioaminika, malighafi kutoka nje na usafirishaji vyote vinaathiri uchumi wa uzalishaji. Sekta ya dawa inatoa mfano mmoja wa mahali ambapo mahitaji ya ndani na sera zinazolenga zimehimiza watengenezaji kupanua uzalishaji wa ndani, ingawa sekta hiyo inabaki ikitegemea malighafi kutoka nje.

Côte d'Ivoire inafuata mtazamo uliojikita zaidi. Upanuzi wake wa viwanda umefungamana kwa karibu na mazao mawili ya kilimo ambayo nchi tayari inazalisha kwa kiwango kikubwa sana: kakao na korosho. Usindikaji wa kakao unapanuka, lakini usindikaji wa korosho umesonga kwa kasi zaidi, huku uwezo wa usindikaji wa ndani na matumizi ya viwanda yakipanda kwa kiasi kikubwa katika muongo uliopita. Katika kesi zote mbili, lengo ni kubakiza zaidi ya hatua ya usindikaji ndani ya Côte d'Ivoire badala ya kuuza nje mazao hasa kama bidhaa ghafi.

Kenya na Tanzania ziko mapema zaidi katika mchakato huo. Kenya inatumia Maeneo ya Uzalishaji kwa Mauzo ya Nje na Maeneo Maalumu ya Kiuchumi kuvutia watengenezaji katika maeneo yakiwemo nguo, usindikaji wa mazao ya kilimo, dawa na vipuri vya magari. Tanzania inaendeleza viwanda kuzunguka kilimo, madini na gesi asilia, huku mbolea ikiwa miongoni mwa mifano iliyo wazi zaidi ya sekta ambapo rasilimali ya ndani inaweza kuwa pembejeo ya viwanda.

Kwa hiyo nchi hizi hazifuati mtindo mmoja wa viwanda wa Kiafrika.

Baadhi zinajenga sekta za kuuza nje kuzunguka kampuni za kimataifa. Baadhi zinajaribu kusindika zaidi ya bidhaa ghafi ambazo tayari zinazalisha. Baadhi zinatumia masoko makubwa ya ndani kusaidia viwanda vya ndani. Nyingine zinajaribu kugeuza rasilimali asilia kuwa pembejeo za viwanda.

Kinachozifanya zifanane ni kwamba kiwanda chenyewe ni sehemu moja tu ya uwekezaji.

Kiwanda kinahitaji umeme unaoweza kusaidia uzalishaji usiokatika. Kinahitaji barabara, bandari na mifumo ya forodha inayoweza kusafirisha malighafi na bidhaa zilizokamilika. Kinahitaji wasambazaji walio karibu vya kutosha kutoa vipuri na huduma. Kinahitaji wafanyakazi wenye ujuzi maalumu, upatikanaji wa ufadhili na wateja wa kutosha kuhalalisha uwekezaji.

Ndiyo sababu nafasi ya viwanda ya Afrika inabaki vigumu kubadilika haraka.

Bara lilizalisha takriban asilimia 2 ya uzalishaji wa viwanda duniani mwaka 2025, licha ya kuwa na karibu sehemu moja ya tano ya idadi ya watu duniani. Thamani iliyoongezwa na viwanda imekua, kutoka takriban dola bilioni 285 mwaka 2020 hadi dola bilioni 351 mwaka 2025, lakini thamani iliyoongezwa na viwanda kwa kila mtu bado ilikuwa takriban dola 226.70 mwaka 2025, chini ya kilele cha 2014 cha takriban dola 254.90.

Kwa hiyo simulizi za nchi moja moja zinahitaji kusomwa pamoja na takwimu za bara. Morocco kuzalisha zaidi ya magari 500,000 kwa mwaka, Côte d'Ivoire kusindika mamia ya maelfu ya tani za korosho, au Nigeria kuendesha baadhi ya viwanda vikubwa zaidi barani Afrika vyote vinaweza kuwakilisha uwezo halisi wa viwanda bila kubadilisha nafasi ya jumla ya bara mara moja.

Kinachobadilika ni idadi ya maeneo ambako uwezo huo unajengwa na aina za uzalishaji zinazojaribiwa.

Kakao zaidi inasindikwa Côte d'Ivoire. Korosho zaidi zinasindikwa huko pia. Morocco inazalisha magari na vipuri vya ndege huku ikiendeleza wasambazaji kuzunguka sekta hizo. Misri inapanua uwezo wa nguo, dawa na viwanda vingine kuzunguka Mfereji wa Suez. Afrika Kusini inairekebisha sekta ya magari iliyoimarika kwa soko la dunia linalobadilika. Nigeria inajaribu kutumia zaidi ya uwezo wake uliopo wa viwanda na kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje katika sekta teule. Kenya na Tanzania zinajenga maeneo ya viwanda, viwanda vya usindikaji na mitandao ya wasambazaji ambayo inaweza kusaidia sekta kubwa zaidi za viwanda baadaye.

AfCFTA iko juu ya juhudi zote hizi.

Mtengenezaji anayeweza kuuza ndani ya soko moja tu la kitaifa anakabiliwa na uchumi tofauti na yule anayeweza kuuza katika nchi kadhaa za Kiafrika. Ikiwa upendeleo wa ushuru utatekelezwa kwa uthabiti, sheria za asili ya bidhaa zikahimiza ununuzi wa kikanda, mifumo ya malipo ikapunguza msuguano wa sarafu na miundombinu ya usafiri ikaboreka, watengenezaji wangeweza kuwa na soko kubwa zaidi sana la kusambaza gharama ya viwanda, vifaa na wafanyakazi wenye ujuzi.

Uwezekano huo hauondoi matatizo ndani ya nchi moja moja. Unafanya kuyatatua kuwe na thamani zaidi.

Umeme wa kuaminika unakuwa muhimu zaidi kiwanda kinapoweza kuhudumia wateja katika kanda nzima. Bandari nzuri inakuwa na manufaa zaidi watengenezaji wanapoweza kuingiza malighafi na kuuza nje bidhaa zilizokamilika katika masoko mengi. Msambazaji wa ndani anaweza kufikia wigo mkubwa zaidi wa wateja kampuni katika nchi jirani zinapoweza kununua bidhaa zake bila kukabiliwa na vikwazo vilevile vinavyofanya biashara ya kikanda kuwa ngumu kwa sasa.

Ushahidi katika nchi hizi nane unaashiria maendeleo ya viwanda yanayotokea kwa hatua. Kwanza unakuja uamuzi wa kuzalisha. Kisha inakuja miundombinu inayowezesha uzalishaji. Baada ya hapo wanakuja wasambazaji, ujuzi, ufadhili na masoko yanayowezesha viwanda kufanya kazi kwa kiwango kikubwa zaidi.

Afrika iko katika hatua tofauti za mchakato huo kulingana na nchi na sekta.

Sehemu ya viwanda ya bara katika uzalishaji wa dunia haijabadilika vya kutosha kuelezea hili kama mageuzi mapana ya viwanda bado. Lakini uwekezaji unaoendelea katika nchi moja moja unaonyesha kuwa msingi wa viwanda unajengwa katika maeneo mahususi na kuzunguka sekta mahususi.

Swali kubwa zaidi sasa ni jinsi misingi hiyo tofauti ya viwanda inavyoweza kuunganishwa vizuri.

Ikiwa watengenezaji wa Kiafrika wanaweza kuzidi kununua malighafi kutoka nchi nyingine za Kiafrika na kuuza bidhaa zilizokamilika katika masoko hayohayo ya kikanda, viwanda vinavyojengwa leo vitakuwa na soko kubwa zaidi sana kuvizunguka. Ikiwa vikwazo vya biashara, miundombinu isiyoaminika, ufadhili ghali na minyororo dhaifu ya ugavi vitaendelea kuzuia usafirishaji huo, vikundi vya viwanda vinaweza kuendelea kukua kila kimoja peke yake bila kuzalisha mitandao ya kikanda yenye kina zaidi inayofanya ukuaji wa viwanda kuwa rahisi kudumisha.

Hapo ndipo hatua inayofuata ya simulizi ya viwanda ya Afrika itakapoamuliwa: si kwa idadi ya viwanda vinavyotangazwa, bali kwa jinsi viwanda hivyo vinavyoweza kuzalisha kwa uthabiti, ni kiasi gani cha mnyororo wao wa ugavi kinachoweza kujengwa kuvizunguka, na ni masoko mangapi vinavyoweza kufikia bidhaa zinapotoka nje ya lango la kiwanda.