Kwa vizazi vingi, Afrika imesaidia kujenga ulimwengu wa kisasa. Bara lilitoa mafuta ghafi yaliyoendesha uchumi wa mataifa, kakao iliyojaza rafu za maduka makubwa, shaba iliyosafirisha umeme, lithiamu inayoendesha betri za kisasa, na rasilimali nyingine zisizohesabika zilizolisha viwanda vya kimataifa.
Hata hivyo, sehemu kubwa ya thamani hiyo ilitengenezwa mahali pengine.
Kutolingana huko kumeunda nafasi ya Afrika katika uchumi wa dunia kwa miongo mingi. Kulizalisha utajiri wa kweli, lakini sehemu kubwa haikubaki barani humu.
Kitu tofauti kinaanza kuchukua sura sasa. Mazungumzo kuhusu miundombinu, ustawishaji viwanda, akili mnemba (AI) na biashara ya kikanda hayatokei tena kama hadithi zilizojitenga. Yanakusanyika pamoja kuwa sehemu ya swali kubwa zaidi: Afrika inatengenezaje thamani ya kweli kiuchumi, inajengaje viwanda vinavyoweza kushindana, na inabakizaje sehemu kubwa ya kile inachozalisha?
Mabadiliko haya bado yako katika hatua za mwanzo, lakini mwelekeo unazidi kuwa wazi. Hii si simulizi tu ya nadharia za kiuchumi; inahusu mahali ambapo viwanda vinajengwa, mahali biashara zinapochagua kuwekeza, mahali ajira zenye mishahara mizuri zinapozalishwa, mahali teknolojia mpya zinapoanzia, na hatimaye mahali ambapo ustawi unadumu. Maamuzi yanayofanywa leo kuhusu miundombinu, uzalishaji, teknolojia na biashara yataunda mustakabali wa bara kwa miongo ijayo. Yataamua pia uelekeo wa mitaji, maeneo ambayo biashara zitapanukia, na nchi zipi zitakazojitokeza kama vitovu vipya vya viwanda na uvumbuzi barani Afrika.
Maendeleo haya hayajahakikishwa moja kwa moja wala hayatatokea mara moja; yanategemea uwekezaji endelevu, ufuatiliaji thabiti wa kisiasa, na nchi kuchagua ushirikiano badala ya kujitenga. Lakini vipande vinakusanyika kwa namna inayostahili kuangaliwa kwa umakini mkubwa.
Jenga misingi kwanza
Katika sehemu hii
Bila hiyo, sera za viwanda, mikataba ya biashara na uvumbuzi wa kiteknolojia hushindwa kutoa uwezo wao kamili.
Kila uchumi uliowahi kupiga hatua hii ulifanya jambo moja kwanza kabisa: kabla viwanda havijashamiri, miundombinu ya msingi iliyo chini yake lazima iwepo.
Umeme wa kuaminika, barabara nzuri, na usafirishaji unaofanya kazi si miradi ya ziada; ni nguzo ambayo kila kitu kingine kinategemea juu yake.
Kiwanda hakiwezi kufanya kazi kwa ufanisi kukiwa na umeme unaokatika mara kwa mara. Mkulima hawezi kufikisha mazao sokoni kwenye barabara mbovu. Mtengenezaji hawezi kushindana kimataifa ikiwa bandari ya karibu ni kizuizi kinachochelewesha mizigo.
Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB) inakadiria mahitaji ya uwekezaji wa miundombinu ya bara kuwa kati ya dola bilioni 130 na bilioni 170 kwa mwaka, ikilinganishwa na takriban dola bilioni 80 zinazowekezwa kwa sasa. Hilo linaacha pengo la kila mwaka la kati ya dola bilioni 70 hadi zaidi ya bilioni 100, takwimu ambayo imekuwa thabiti katika makadirio ya benki hiyo kwa miaka kadhaa iliyopita.
Ripoti ya pamoja ya OECD na Tume ya Umoja wa Afrika iliyotolewa mwishoni mwa mwaka 2025 iliweka picha hiyo wazi zaidi: ilibaini kuwa kuongeza uwekezaji wa miundombinu wa kila mwaka kutoka dola bilioni 83 hadi bilioni 155 kunaweza kuongeza asilimia 4.5 kwenye ukuaji wa Pato la Taifa la kila mwaka la Afrika, kiasi kinachotosha kurudufisha Pato la Taifa la bara kufikia mwaka 2040. Ripoti hiyo ilitaja barabara, reli, nyaya za mawasiliano za mkonga, na umeme wa jua kama uwekezaji unaoleta faida kubwa zaidi ya kiuchumi kwa kila dola inayotumika.
Umeme unabaki kuwa sehemu ya dharura zaidi. Takriban watu milioni 600 kote Afrika bado hawana huduma ya umeme, kati ya watu wapatao bilioni 1.4. Hiyo ni karibu nusu ya bara zima. Bila umeme, kila hatua ya uzalishaji inakuwa ngumu na ya gharama zaidi, kuanzia kuendesha kiwanda hadi kuweka hospitali wazi.
Miundombinu mara nyingi huonekana kama gharama; kiuhalisia, ndio jukwaa ambalo kila uchumi wenye tija hujengwa juu yake. Bila hiyo, sera za viwanda, mikataba ya biashara na uvumbuzi wa kiteknolojia hushindwa kutoa uwezo wao kamili.
Panda ngazi katika mnyororo wa thamani
Katika sehemu hii
Nigeria bado inasafirisha mafuta ghafi nje, lakini si lazima tena iyatume yote yakiwa hayajasindikwa.
Miundombinu inatengeneza mazingira wezeshi ya ustawi; haitengenezi ustawi peke yake.
Ustawi hujitokeza wakati nchi zinapotumia miundombinu hiyo kuzalisha, kutengeneza viwandani, kuvumbua na kufanya biashara. Kwa maneno mengine: pale zinapoacha kusafirisha malighafi ghafi na kuanza kuzibadilisha kuwa bidhaa zenye thamani kubwa zaidi.
Mfano ulio wazi zaidi sasa hivi ni Kiwanda cha Kusafisha Mafuta cha Dangote nje kidogo ya Lagos. Kwa miongo kadhaa, Nigeria ilisafirisha mafuta ghafi nje huku ikiagiza kutoka nje sehemu kubwa ya petroli na dizeli inayotumiwa na watu wake, licha ya kuwa na baadhi ya akiba kubwa zaidi ya mafuta ghafi duniani. Usafishaji ulifanyika kwingineko, na sehemu kubwa ya faida ikaenda huko.
Kiwanda hicho kimeanza kubadilisha mlinganyo huo. Nigeria bado inasafirisha mafuta ghafi nje, lakini si lazima tena iyatume yote yakiwa hayajasindikwa. Kiwanda hicho kilifikia uwezo wake uliopangwa wa kusindika mapipa 650,000 kwa siku mapema mwaka 2026, na kukifanya kuwa kiwanda kikubwa zaidi cha kusafisha mafuta cha mstari mmoja duniani. Badala ya kusafirisha mafuta ghafi na kununua tena mafuta yaliyosafishwa, Nigeria sasa inaweza kuzalisha dizeli, petroli, mafuta ya ndege na kemikali za viwandani ndani ya nchi, na kupunguza utegemezi wa bidhaa za nje kwa kiwango kikubwa.
Wanauchumi wana jina la kile kinachotokea hapa: "kupanda ngazi katika mnyororo wa thamani." Badala ya kusafirisha malighafi ghafi kwa bei yoyote ambayo soko linapanga, nchi inabaki na sehemu kubwa ya mchakato wa uzalishaji yenyewe, na kujinyakulia bidhaa ya thamani ya juu, ajira zenye mishahara mizuri zaidi, na uwezo wa viwanda unaoendana nayo.
Mantiki hiyohiyo inatumika mbali zaidi ya mafuta: mbegu za kakao zinakuwa chokoleti ya hali ya juu, pamba inakuwa nguo zilizokamilika, lithiamu na kobalti zinakuwa vifaa vya betri badala ya kusafirishwa ghafi. Kila hatua ya kupanda daraja inabakiza fedha nyingi zaidi, ajira za ujuzi zaidi, na viwanda imara ndani ya nchi inayofanya usindikaji huo.
Usitumie tu AI, ijenge
Katika sehemu hii
China ilihama kutoka kuagiza teknolojia hadi kujenga misingi yake ya utafiti na viwanda ndani ya takriban miongo miwili.
Miundombinu ya kawaida si msingi pekee wenye umuhimu tena; miundombinu ya kidijitali inakuwa muhimu vilevile katika namna nchi zinavyoshindana kiuchumi. Katika karne ya ishirini na moja, nchi hazishindani tu kwenye barabara na bandari, bali kwenye uwezo wa kompyuta, vipaji vya kidijitali, uwezo wa utafiti na data. Akili mnemba (AI) inakuwa teknolojia ya matumizi ya jumla jinsi umeme ulivyobadilisha Mapinduzi ya Viwanda, ikiboresha karibu kila sekta inayoguswa nayo: kuanzia kilimo na huduma za afya hadi viwanda, elimu na fedha.
Robert Tama Lisinge, anayeongoza kitengo cha teknolojia, uvumbuzi, muunganisho na miundombinu katika Tume ya Uchumi ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika (UNECA), alitoa ufafanuzi mzuri katika mahojiano ya Julai 2026: fursa ya Afrika haipo kwenye kuwa mtumiaji mkubwa wa zana za AI zilizotengenezwa mahali pengine; ipo kwenye kujenga uwezo wa kuunda zana zake yenyewe.
Hilo ni takwa kubwa zaidi kuliko kupakua programu kwenye simu. Linamaanisha vituo vya data (data centers), taasisi za utafiti, uwezo mkubwa wa kompyuta, na watu waliofunzwa kujenga na kufunza mifumo ya akili mnemba, si kuitumia tu.
Takwimu mbili kutoka kwenye mahojiano hayo zinastahili kuzingatiwa: chini ya asilimia 1 ya maudhui ya mtandao yanapatikana katika lugha za kiasili za Kiafrika, na takriban asilimia 2 tu ya data za Afrika ndizo zimehifadhiwa ndani ya bara lenyewe kwa sasa. Ukichanganya mambo hayo mawili, unapata mifumo ya AI ambayo kwa asili imejengwa kwenye lugha na mazingira yanayowaacha nje watu wengi wa bara hili. Utafiti wa kitaaluma wa mwaka 2025 ulilinganisha mifumo mikubwa ya lugha (LLMs) na kubaini kuwa lugha chache sana za Kiafrika — ikiwemo Kiamhari, Kiswahili, Kiafrikana na Kimalagasi — ndizo zinazoshughulikiwa kwa ufasaha, kati ya lugha zaidi ya 2,000 zinazozungumzwa kote Afrika.
Lisinge alitaja njia ya maendeleo ya China kama moja inayofaa kusomwa, si kuigwa kila kitu. China ilihama kutoka kuagiza teknolojia hadi kujenga misingi yake ya utafiti na viwanda ndani ya takriban miongo miwili. Hoja si kwamba Afrika iagize bidhaa za AI kutoka China, bali ni kwamba nchi za Afrika zinaweza kujifunza jinsi China ilivyojenga uwezo wa ndani wa kuzalisha teknolojia zake. Somo hapa si kuchagua mshirika wa kijiografia, bali kuelewa kuwa uongozi wa kiteknolojia hujengwa kupitia uwekezaji wa muda mrefu katika watu, utafiti na miundombinu.
Fikiria kuvuka mipaka ya nchi
Hakuna nchi moja ya Kiafrika yenye kila rasilimali, kila kiwanda, au kila uwezo unaohitajika kushindana peke yake. Lakini bara zima, likiwa pamoja, lina kila kitu.
Eneo Huru la Biashara la Bara la Afrika (AfCFTA) lipo ili kuunganisha vipande hivyo, likiunganisha nchi 54 kuwa soko moja. Lakini biashara huria inafanya kazi tu ikiwa bidhaa zinaweza kusafirishwa kihalisi; malori yanahitaji kuvuka mipaka bila vikwazo, bandari lazima zifanye kazi, na umeme lazima uwepo. Hakuna hata moja linalowezekana bila uwekezaji wa miundombinu tuliojadili awali.
Hata kama si kila mradi uliopendekezwa utakamilika, wazo kuu tayari linachukua mwelekeo. Miradi ya baadaye ya viwanda ya Afrika inazidi kufikiriwa kama uwekezaji wa kikanda badala ya miradi ya nchi moja moja. Mazungumzo kuhusu kiwanda cha pili cha kusafisha mafuta huko Lamu, Kenya — kitakachopata mafuta ghafi kutoka Kenya, Uganda, DRC na Sudan Kusini — yanatoa mfano wa jinsi ushirikiano huo unavyoweza kuonekana. Fikiria mtengenezaji wa betri nchini Zambia anayepata lithiamu kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, grafiti kutoka Msumbiji, na kuuza bidhaa zilizokamilika Kenya, Ghana na Nigeria. Biashara ya kikanda ndiyo inayowezesha mnyororo huo mzima kuwepo ndani ya Afrika, badala ya kutegemea masoko ya ng'ambo kwa kila kiungo.
Watu ndio nusu nyingine ya mafanikio
Hakuna hata moja kati ya haya litakalofanya kazi bila wafanyakazi, wajasiriamali, na walaji wa kuliendesha.
Mchumi wa maendeleo Joe Studwell, mwandishi wa kitabu How Africa Works, amebainisha kuwa mabadiliko ya idadi ya watu barani Afrika yanaingia katika safu ileile iliyochochea ukuaji wa Asia miongo kadhaa iliyopita. Msongamano wa watu barani Afrika mwaka 1960 ulilingana na wa Ulaya mwaka 1500; kufikia 2030, unatarajiwa kufikia ule wa Asia mwaka 1960, kabla tu ya miongo ya ukuaji wa kasi kuanza huko.
Ukuaji wa miji unaongeza nguvu hiyo: miji hufanya utoaji wa miundombinu uwe na gharama nafuu kwa kila mtu, huleta biashara pamoja, na kuwawezesha watu kuwa na ujuzi maalum unaoinua tija kwa jumla. Studwell pia anasisitiza kuwa idadi kubwa ya vijana inakuwa mali ya kiuchumi tu ikiwa kuna ajira halisi zinazowasubiri. Bila ajira, ukuaji wa haraka wa idadi ya watu unakuwa mzigo badala ya kuwa faida.
Takwimu za watu zinaleta fursa; tija ndiyo inayoamua iwapo fursa hiyo itageuka kuwa ustawi. Historia inathibitisha kuwa hakuna nchi inayostawi kwa sababu tu watu wake ni vijana; inastawi kwa sababu inawapa kizazi hicho kazi zenye tija za kufanya.
Mtiririko ulio chini ya mambo haya yote
Katika sehemu hii
Hakuna uwekezaji kati ya hii unaojitosheleza peke yake; thamani yao halisi inatokana na jinsi wanavyoimarishana.
Afrika kwa sasa ina zaidi ya dola trilioni 2 zilizolala kwenye mifuko ya hifadhi ya jamii, kampuni za bima na mifuko ya uwekezaji ya serikali, na chini ya asilimia 3 tu ya fedha hizo imewekezwa kwenye miundombinu. Hili si tatizo la uhaba wa fedha; ni uhaba wa miradi inayoweza kukopesheka kibenki (bankable projects): yenye makadirio wazi ya kifedha, wasimamizi wanaoaminika, na njia halisi ya kuzalisha faida. Kuziba pengo hilo ni muhimu sawa na kutafuta vyanzo vipya vya mitaji.
Ukiangalia mambo haya kando kando, yanaonekana kama hayahusiani. Ukiyaangalia kwa pamoja, yanasimulia hadithi tofauti kabisa:
Miundombinu, akili mnemba, viwanda na biashara ya kikanda yote yanaelekea upande mmoja.
Afrika inaanza kuhama kutoka uchumi unaotegemea uvunaji wa malighafi kuelekea uchumi unaojengwa juu ya uzalishaji wa thamani.
Barabara na mitambo ya umeme inawezesha viwanda kufanya kazi. Viwanda vinazalisha mahitaji ya teknolojia bora. Akili mnemba inafanya viwanda hivyo viweze kushindana kimataifa. Biashara ya kikanda inapanua masoko inayoyahudumia. Na idadi kubwa ya vijana inatoa vipaji vya kuendesha kila kitu.
Hakuna uwekezaji kati ya hii unaojitosheleza peke yake; thamani yao halisi inatokana na jinsi wanavyoimarishana.
Kwa miongo kadhaa, nafasi ya Afrika katika uchumi wa dunia ilifafanuliwa na kile ilichovuna ardhini. Sura inayofuata itafafanuliwa na kile inachojenga.
Miundombinu. Viwanda. Vituo vya utafiti. Mitandao ya kidijitali. Minyororo ya usambazaji ya kikanda. Teknolojia zilizotengenezwa nyumbani.
Hakuna kimoja kati ya hivi kitakachobadilisha bara kikiwa peke yake; lakini kwa pamoja, vinawakilisha misingi ya muundo wa kiuchumi uliounganishwa na unaoongozwa na thamani kuliko wowote ambao Afrika imewahi kuufuata katika ngazi ya bara zima.
Mabadiliko hayo yanaendelea kutokea; matokeo yake hayajahitimishwa bado.
Lakini yamekwisha kuanza. Kwa hivyo, swali sasa si kama Afrika inaweza kutengeneza thamani zaidi; ni iwapo inaweza kufanya hivyo kwa kasi ya kutosha kuunda mustakabali wake yenyewe badala ya kubaki ikitazama wengine wakiamua.
