Maana halisi ya uchumi wa buluu na utalii wa pwani, jinsi vinavyosaidia ajira na ukuaji, ni nchi zipi za Afrika zinazoongoza, na changamoto ambazo kila kivutio cha pwani lazima kikabiliane nazo.
Utangulizi\
Watu wanapofikiria utalii wa Afrika, kwa kawaida hufikiria safari ya wanyamapori. Simba kwenye nyanda. Puto la hewa moto juu ya Serengeti. Nyumba ya wageni inayotazama shimo la maji. Picha hiyo ni sahihi, lakini haijakamilika.\
Afrika ina zaidi ya nchi thelathini za pwani na visiwa. Fukwe zake, miamba ya matumbawe, bandari na jamii za wavuvi zinasaidia maisha ya mamilioni ya watu na kuvutia sehemu inayoongezeka ya wasafiri duniani. Serikali kote barani zimeanza kuchukulia ukanda huu wa pwani si kama mandhari tu, bali kama miundombinu ya kiuchumi. Mabadiliko haya yamezaa maneno mawili ambayo sasa yanaonekana kila mara katika nyaraka za sera, ripoti za bodi za utalii na mawasilisho ya uwekezaji: utalii wa pwani na uchumi wa buluu.\
Maneno haya yanahusiana, lakini si kitu kimoja, na makala nyingi zinazoyatumia hazielezi tofauti hiyo kwa uwazi. Makala hii inafanya hivyo. Inaeleza kila neno linamaanisha nini, kwa nini serikali zimeyavutiwa sana, ni nchi zipi za Afrika zinazopata matokeo halisi, mahali mfumo huu unapokwama, na hatari ambazo watu wachache huzizungumzia waziwazi.\
Utalii wa Pwani Ni Nini?\
Utalii wa pwani ni aina yoyote ya usafiri unaotegemea uwepo wa bahari, ufukwe wa ziwa au delta ya mto. Unajumuisha likizo za ufukweni, lakini ni mpana zaidi ya picha hiyo moja.\
Watu wengi hudhani utalii wa pwani na utalii wa ufukweni ni maneno yanayoweza kubadilishana. Sivyo. Likizo ya ufukweni ni bidhaa moja ndani ya utalii wa pwani, iliyojengwa kuzunguka jua, mchanga na mapumziko. Utalii wa pwani kama kundi pia unajumuisha kupiga mbizi, kusafiri kwa mashua ya tanga, vituo vya meli za watalii, uvuvi wa michezo, ziara za urithi wa pwani na safari zinazojengwa kuzunguka wanyamapori wa baharini. Msafiri anayepiga mbizi kwenye mwamba wa matumbawe, anayepanda jahazi kutembelea magofu ya Waswahili, au anayepanda boti kutazama nyangumi bado anafanya utalii wa pwani, hata kama hajalala ufukweni kamwe.\
Tofauti hii ni muhimu kwa mipango. Nchi inayofikiria tu kuhusu fukwe itajenga hoteli na mabwawa ya kuogelea. Nchi inayoelewa wigo kamili wa utalii wa pwani itawekeza pia kwa waendeshaji wa upigaji mbizi, waongoza watalii wa baharini, utoaji leseni kwa vyombo vidogo vya majini na uhifadhi wa urithi, jambo linalosambaza mapato katika sehemu kubwa zaidi ya uchumi wa ndani.\
Uchumi wa Buluu Ni Nini?\
Katika sehemu hii
Mwaka 2021, Tume ya Umoja wa Afrika iliunda Kitengo maalum cha Uchumi wa Buluu kuendeleza mkakati huo.
Uchumi wa buluu ni wazo pana zaidi kuliko utalii wa pwani. Benki ya Dunia, ambayo imekuwa mojawapo ya sauti kuu za kitaasisi kuhusu mada hii, inaufafanua kama matumizi endelevu ya rasilimali za bahari kwa ukuaji wa uchumi, kuboresha maisha na kuunda ajira, huku afya ya mifumo ikolojia ya bahari ikihifadhiwa.\
Dhana hii ilianzishwa katika Mkutano wa Umoja wa Mataifa wa Maendeleo Endelevu wa Rio+20 mwaka 2012, ikipendekezwa na nchi za pwani na visiwa zilizotaka dunia iangalie kwa karibu zaidi madhara yanayosababishwa na maendeleo ya pwani yasiyodhibitiwa. Benki ya Dunia ilikubali rasmi neno hilo mwaka 2016 na tangu hapo imejenga zana maalum za ufadhili kulizunguka, ikiwemo mfuko wa wafadhili wengi wa PROBLUE.\
Umoja wa Afrika una mfumo wake. Uliandaa Mkakati wa Uchumi wa Buluu wa Afrika kati ya 2018 na 2019, na kuuzindua Addis Ababa mwezi Februari 2020 chini ya kaulimbiu ya kuongeza kasi ya ukuaji wa buluu wa bara. Mkakati huo uko ndani ya Agenda 2063, mpango wa maendeleo wa muda mrefu wa Umoja wa Afrika, pamoja na Mkakati Jumuishi wa Baharini wa Afrika wa 2050. Mwaka 2021, Tume ya Umoja wa Afrika iliunda Kitengo maalum cha Uchumi wa Buluu kuendeleza mkakati huo. Tume ya Kiuchumi ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika pia imefanya kazi kubwa kuhusu mada hii, ikichukulia bahari, maziwa na mito kama mali zisizotumika ipasavyo kwa ajira, usalama wa chakula na ukuaji wa viwanda kote barani.\
Utalii ni kipande kimoja tu cha uchumi wa buluu. Picha kamili pia inajumuisha uvuvi na ufugaji wa viumbe wa majini, usafirishaji wa meli na bandari, nishati ya baharini, bayoteknolojia ya baharini na utafiti wa bahari. Wizara ya utalii ya nchi na mamlaka yake ya uvuvi au ya baharini zinazidi kuhitaji kuratibu kazi, kwa sababu mwamba wa matumbawe unaosaidia biashara ya kupiga mbizi ndio huohuo unaosaidia jamii ya wavuvi, na maamuzi katika sekta moja huathiri nyingine.\
Utalii wa Pwani Ni Mkubwa Zaidi ya Fukwe\
Katika sehemu hii
Utalii wa kuteleza kwenye mawimbi unategemea ukanda maalum wa pwani wenye mawimbi ya kuaminika.
Hadithi ya fukwe ikiwekwa kando, utalii wa pwani unafunguka kuwa bidhaa kadhaa tofauti, kila moja ikiwa na mahitaji yake ya miundombinu na aina yake ya msafiri.\
Utalii wa baharini unahusu shughuli zilizojengwa moja kwa moja kuzunguka wanyamapori wa bahari na mazingira ya chini ya maji, kama kupiga mbizi na snorkeling kwenye miamba ya matumbawe. Hifadhi ya Taifa ya Bahari ya Watamu nchini Kenya, iliyoanzishwa mwaka 1968 kama mojawapo ya mbuga za kwanza za baharini barani Afrika, inalinda mfumo wa miamba unaohifadhi mamia ya spishi za samaki na kuvutia wageni hasa kuona kile wenyeji wanachokiita "wanyama watano wakubwa wa baharini": kasa, papa nyangumi, pomboo, nyangumi na taa.\
Utalii wa meli za watalii huleta meli kubwa zinazotia nanga kwa muda mfupi katika miji ya pwani, zikizalisha mapato kwa bandari, waendeshaji watalii na biashara za rejareja ndani ya vipindi vifupi.\
Utalii wa visiwani unalenga visiwa vya mbali vinavyofikiwa kwa boti au ndege ndogo, mara nyingi vikiwekwa kama mahali pa kipekee. Visiwa vya Bazaruto na Quirimbas nchini Msumbiji vimejengwa kwa mfumo huu, vikitoa makazi ya wageni wachache na thamani ya juu kwenye mfululizo wa visiwa vilivyolindwa.\
Utalii wa uvuvi unajumuisha uvuvi wa michezo wa samaki wakubwa na ziara za kitamaduni kwa jamii za wavuvi zinazofanya kazi, kundi linalozidi kupendwa na wasafiri wanaotaka kuona maisha halisi ya pwani badala ya uzoefu wa hoteli ya kifahari.\
Utalii wa kuteleza kwenye mawimbi unategemea ukanda maalum wa pwani wenye mawimbi ya kuaminika. Skeleton Coast ya Namibia, ambako Mkondo baridi wa Benguela huzalisha mawimbi yenye nguvu na yanayoendelea kama Skeleton Bay, imejijengea sifa maalum miongoni mwa wanaoteleza kwenye mawimbi licha ya hali ya mazingira kuwa ngumu na baridi mno kwa likizo za kawaida za ufukweni.\
Utalii wa matukio ya kusisimua kwenye pwani unajumuisha shughuli kama kitesurfing, kayak ya baharini na kupiga mbizi ndani ya ngome ya chuma pamoja na papa, ambayo imekuwa mojawapo ya bidhaa za pwani zinazotambulika zaidi za Afrika Kusini kuzunguka Gansbaai na Mossel Bay.\
Utalii wa kihistoria wa pwani unatokana na karne za biashara ya baharini. Mji Mkongwe wa Zanzibar, bandari za zamani za biashara za Pwani ya Waswahili na Kisiwa cha Msumbiji vyote huvutia wasafiri wanaopenda historia iliyoachwa na njia za biashara za majahazi, bandari za kikoloni na biashara ya watumwa na viungo ya Bahari ya Hindi.\
Utalii wa chakula wa pwani unalenga vyakula vya baharini na mila mahususi za upishi za jamii za wavuvi, kuanzia mchuzi wa samaki wa nazi wa Waswahili hadi vyakula vya baharini vya mtindo wa braai vya Afrika Kusini.\
Utalii wa wanyamapori wa baharini unajumuisha kutazama nyangumi, ambako kumeufanya mji mdogo wa Hermanus nchini Afrika Kusini kuwa mojawapo ya maeneo bora zaidi duniani ya kutazama nyangumi kutoka nchi kavu wakati wa msimu wa Julai hadi Novemba, nyangumi weupe wa kusini wanapokaribia ufuoni kuzaa.\
Kila moja ya bidhaa hizi huvutia aina tofauti ya msafiri mwenye mienendo tofauti ya matumizi, na nchi inayoendeleza kadhaa kati yake kwa wakati mmoja hujenga sekta ya utalii inayostahimili zaidi kuliko ile inayotegemea aina moja tu ya mgeni.\
Ni Nini Kinachofanya Utalii wa Pwani Ufanikiwe?\
Katika sehemu hii
Barabara nzuri zinazounganisha viwanja vya ndege na pwani hupunguza muda wa kusafirishwa na kuboresha uzoefu wa mgeni.
Nchi mbili zinaweza kuwa na fukwe zinazofanana kabisa na kupata matokeo tofauti kabisa. Tofauti kwa kawaida inatokana na orodha ileile ya masharti ya msingi.\
Usafiri wa anga wa kuaminika ni muhimu kuliko karibu kila kitu kingine, kwa sababu vivutio vingi vya pwani hutegemea wageni wa kimataifa badala ya utalii wa ndani. Barabara nzuri zinazounganisha viwanja vya ndege na pwani hupunguza muda wa kusafirishwa na kuboresha uzoefu wa mgeni. Fukwe safi na usimamizi wa taka unaofanya kazi hulinda mali ambayo tasnia nzima inaitegemea. Msingi imara wa hoteli, kuanzia nyumba za wageni za bei nafuu hadi hoteli za kifahari, huruhusu kivutio kufikia makundi mbalimbali ya soko badala ya wasafiri matajiri zaidi tu.\
Biashara za ndani ni muhimu kama hoteli kubwa, kwa sababu waendeshaji watalii, wamiliki wa boti, migahawa na wauzaji wa ufundi ndio wanaofanya mapato ya utalii yazunguke ndani ya nchi badala ya kuondoka. Usalama wa wageni, kutokana na uhalifu na pia hatari za asili kama mikondo mikali ya maji, huunda sifa ya kivutio kuliko karibu kampeni yoyote ya uuzaji. Uhifadhi wa bahari hulinda miamba na hifadhi za samaki ambazo ndizo bidhaa halisi inayouzwa. Ushiriki wa jamii katika mipango ya utalii huelekea kuzaa matokeo endelevu zaidi kuliko maendeleo ya kutoka juu yanayoendeshwa na wawekezaji wa kigeni pekee. Sera thabiti za serikali, badala ya mpango mpya wa utalii kila utawala unapobadilika, huipa biashara imani ya kuwekeza kwa muda mrefu. Mwisho, uuzaji unaolenga unaoweka kivutio wazi, badala ya kunakili chapa ya nchi pinzani, huwasaidia wasafiri kuelewa ni nini kinachofanya mahali pastahili kutembelewa tangu mwanzo.\
Nchi zinazofanikisha sehemu kubwa ya haya huelekea kufanikiwa bila kutegemea uzuri wa asili peke yake. Nchi zenye ukanda mzuri wa pwani lakini miundombinu dhaifu huelekea kuvutia wageni wachache kuliko mali zao za asili zinavyodokeza.\
Utalii unachangia takriban asilimia sitini ya Pato la Taifa la nchi hiyo, mkusanyiko wa ajabu kwa uchumi wowote.
Mataifa kadhaa ya Afrika yamejenga sekta za utalii wa pwani zinazozidi ukubwa wao, kila moja kwa mkakati tofauti badala ya fomula moja ya pamoja.\
Shelisheli imejenga chapa yake yote kuzunguka upekee na uhifadhi. Utalii unachangia takriban asilimia sitini ya Pato la Taifa la nchi hiyo, mkusanyiko wa ajabu kwa uchumi wowote. Badala ya kufukuzia wingi, Shelisheli ilijitolea kulinda asilimia thelathini ya eneo lake la kipekee la kiuchumi kama eneo la bahari lililolindwa, eneo kubwa kuliko Ujerumani, kupitia makubaliano ya kubadilisha deni na uhifadhi wa asili yanayoungwa mkono na The Nature Conservancy. Mkakati huo huweka idadi ya wageni kuwa ndogo kiasi lakini matumizi kwa kila mgeni kuwa ya juu, na kuunganisha sifa za nchi katika uhifadhi moja kwa moja na nafasi yake ya kifahari.\
Mauritius ilijenga sifa yake juu ya michezo ya majini, safari za fungate na chapa ya kimataifa thabiti. Utalii unachangia karibu asilimia kumi na mbili hadi kumi na tano ya Pato la Taifa kulingana na mwaka unaopimwa, na burudani za ufukweni bado zinachukua sehemu kubwa ya shughuli za wageni. Mauritius imeoanisha hili na uwekezaji thabiti wa miundombinu na muunganisho mzuri wa anga kutoka Ulaya, Asia na sehemu nyingine za Afrika, jambo lililoisaidia kurejesha idadi ya watalii karibu na kiwango cha kabla ya janga.\
Tanzania kupitia Zanzibar, imefuata mojawapo ya mikakati iliyo wazi zaidi ya uchumi wa buluu barani. Zanzibar iliunda Wizara maalum ya Uchumi wa Buluu na Uvuvi, imekuza idadi ya wageni wa utalii wa baharini kupita kiwango cha kabla ya janga, na kupanua kwa kiasi kikubwa msingi wake wa hoteli na safari za ndege za kimataifa tangu 2020. Zanzibar pia imejitofautisha zaidi ya utalii kwa kilimo cha mwani, kinachoajiri makumi ya maelfu ya watu, wengi wao wanawake, na kuvifanya visiwa hivyo kuwa mojawapo ya wazalishaji wakuu wa mwani barani Afrika.\
Kenya ilijenga utambulisho wake wa pwani kuzunguka mbuga za baharini badala ya fukwe pekee. Mbuga za Taifa za Bahari za Watamu na Kisite hulinda mifumo ya miamba inayovutia wapiga mbizi na wanaofanya snorkeling hasa kuona papa nyangumi, taa kubwa, pomboo na kasa wakati wa uhamaji wao wa kimisimu kati ya Oktoba na Februari. Mvuto huu wa wanyamapori wa baharini unakamilisha mzunguko wa safari za bara wa Kenya, ukiipa nchi hoja ya pamoja ya bahari na savana ambayo vivutio vichache vinaweza kuilinganisha.\
Afrika Kusini imejenga ofa ya pwani yenye utofauti inayochanganya matukio ya kusisimua na wanyamapori. Cape Town na Garden Route huunganisha kupiga mbizi na papa ndani ya ngome karibu na Gansbaai, inayoelezwa na wenyeji kama mji mkuu wa dunia wa kupiga mbizi na papa, na kutazama nyangumi kutoka nchi kavu Hermanus, mojawapo ya maeneo bora zaidi duniani, pamoja na makundi ya pengwini, njia za mvinyo na utalii wa mjini, vikiwapa wageni sababu za kukaa muda mrefu zaidi na kutumia fedha katika sekta kadhaa kwa wakati mmoja.\
Msumbiji imeegemea utalii wa visiwani wenye wageni wachache na thamani ya juu. Visiwa vya Bazaruto, eneo kongwe zaidi la bahari lililolindwa nchini Msumbiji, na Visiwa vya Quirimbas vilivyo mbali zaidi kaskazini, vyote vinajiweka kuzunguka upekee, uhifadhi na miamba isiyoguswa badala ya wageni wa wingi. Bazaruto sasa inasimamiwa kwa ushirikiano na shirika la uhifadhi la African Parks, ambalo limelenga kudhibiti uvuvi haramu na ujangili huku likijenga mapato ya utalii yanayofadhili uhifadhi.\
Namibia inatoa utambulisho tofauti kabisa wa pwani. Skeleton Coast si kivutio cha kuogelea. Maji yake ni baridi, yakiundwa na Mkondo wa Benguela, na ukanda wake wa pwani unatawaliwa na ukungu, mabaki ya meli zilizovunjika na matuta ya jangwa badala ya mitende. Namibia imegeuza hili kuwa nguvu, ikiuza eneo hilo kuzunguka safari za ndege za kuona mandhari, wanyamapori waliozoea jangwa, kuteleza kwenye mawimbi na hisia kali ya upweke ambayo washindani wanaolenga fukwe hawawezi kuiga.\
Kinachounganisha nchi hizi saba si fomula ya pamoja. Ni kwamba kila nchi ilijenga sekta yake ya utalii wa pwani kuzunguka kile ambacho ukanda wake wa pwani unatoa kwa hakika, badala ya kunakili kiolezo kilichobuniwa mahali pengine.\
Je, Utalii wa Pwani Unakuwa na Ushindani Mkali Kupita Kiasi?\
Hili ni swali linaloulizwa mara chache moja kwa moja, lakini ni muhimu. Karibu kila taifa la pwani au visiwa duniani sasa linauza mchanga mweupe, maji safi na viumbe wa baharini kwa lugha inayokaribia kufanana. Ufukwe wa nchi moja unafanana sana na ufukwe wa nchi nyingine kwenye ukurasa wa brosha.\
Hili limevisukuma vivutio vinavyofanikiwa kuelekea utofautishaji uliojengwa juu ya zaidi ya mandhari. Wasafiri wanazidi kuchagua ukanda wa pwani kulingana na hadithi iliyoambatanishwa nao: utamaduni wa jamii za wavuvi, spishi mahususi za baharini wanazoweza kukutana nazo, mila za vyakula za kanda, kazi ya uhifadhi inayofanyika baharini, au historia iliyopachikwa katika bandari za zamani za biashara. Ufukwe peke yake hautoshi tena kujenga chapa ya utalii inayodumu, kwa sababu fukwe ni, kwa maana kali, bidhaa ya kawaida. Kisichonakiliwa kwa urahisi ni mchanganyiko mahususi wa nchi wa mfumo ikolojia, historia na jamii, ndiyo maana hasa nchi zilizotajwa hapo juu zilifanikiwa kupitia njia tofauti badala ya ileile.\
Je, Kila Nchi Inaweza Kujenga Utalii wa Pwani?\
Katika sehemu hii
Ukanda wa pwani peke yake, hata ukiwa mzuri kiasi gani, haubuni ajira wala kuvutia wageni.
Hapana. Ukanda wa pwani ni uwezo, si tasnia, na kubadilisha moja kuwa nyingine kunahitaji masharti ambayo nchi nyingi kwa sasa hazina.\
Baadhi ya nchi hazina usafiri wa anga wa kimataifa wa kuaminika, jambo linalozifanya ziwe ghali na zinazochukua muda mrefu kufikika bila kujali uzuri wa pwani yao. Nyingine hazina miundombinu ya msingi kama barabara za lami, umeme na maji safi karibu na pwani, yote yakiwa ya lazima kabla uwekezaji wowote wa hoteli kuwa na maana. Ukosefu wa utulivu wa kisiasa au usalama dhaifu hukatisha tamaa wasafiri na wawekezaji, hata pale mazingira ya asili yanapokuwa bora. Baadhi ya ukanda wa pwani unateseka kwa ulinzi hafifu wa mazingira, ikimaanisha kwamba mali ile ile ambayo ingevutia watalii, iwe ni mwamba wa matumbawe au msitu wa mikoko, tayari imeharibiwa na maendeleo yasiyodhibitiwa au uvuvi kupita kiasi kabla mpango wowote wa utalii haujakuwepo. Uhaba wa uwezo wa hoteli, wafanyakazi wa ukarimu waliofunzwa na mashirika ya ndege yanayofanya kazi unadhibiti zaidi kile nchi inachoweza kutoa kwa uhalisia, na bila msaada thabiti wa serikali na mipango ya muda mrefu, wawekezaji binafsi huelekea kuepuka kabisa kuweka mtaji.\
Ukanda wa pwani peke yake, hata ukiwa mzuri kiasi gani, haubuni ajira wala kuvutia wageni. Unaunda tu uwezekano wa tasnia ya utalii, na uwezekano huo lazima ujengwe kwa makusudi.\
Hatari Ambazo Hakuna Anayezizungumzia\
Katika sehemu hii
Maendeleo ya pwani pia yamewahamisha wavuvi katika baadhi ya maeneo, yakiwasukuma wenyeji mbali na ufuo ili kupisha hoteli za kifahari.
Utalii wa pwani una hasara halisi na zilizoandikwa vizuri, na makala nyingi huziruka na kuzingatia fursa ya kiuchumi pekee.\
Maendeleo kupita kiasi kando ya ukanda maarufu wa pwani yameharibu vipengele vilevile vya asili vilivyovutia utalii mwanzoni, ujenzi wa hoteli wakati mwingine ukiharibu matuta, mikoko na ardhi oevu zinazolinda pwani dhidi ya mmomonyoko. Uchafuzi wa plastiki ni tatizo la dunia linalojikita katika maji ya pwani yenye watalii wengi, na uharibifu wa miamba ya matumbawe kutokana na madhara ya nanga, snorkeling isiyo makini na kupanda kwa joto la bahari tayari umeathiri vivutio vya kupiga mbizi kote Afrika Mashariki. Maendeleo ya pwani pia yamewahamisha wavuvi katika baadhi ya maeneo, yakiwasukuma wenyeji mbali na ufuo ili kupisha hoteli za kifahari. Uvuvi kupita kiasi, unaochochewa kwa sehemu na mahitaji ya hoteli na migahawa, unaendelea kuvuta hifadhi za samaki katika kanda kadhaa za pwani. Mabadiliko ya tabianchi huongeza yote haya, kwani kupanda kwa kiwango cha bahari na mmomonyoko wa fukwe vinatishia ardhi halisi ambayo utalii wa pwani unaitegemea, na upungufu wa maji safi katika maeneo kavu ya pwani huzidi pale hoteli zinaposhindana na jamii za wenyeji kwa chanzo kile kile kidogo. Katika baadhi ya vivutio, idadi ndogo ya makundi makubwa ya hoteli imekuja kutawala soko, ikipunguza kiasi cha manufaa kinachofika kwa biashara ndogo za ndani.\
Hatari isiyozungumziwa zaidi ya zote ni uvujaji wa mapato ya utalii (tourism leakage), mchakato ambao fedha inayotumiwa na mtalii huondoka nchini badala ya kubaki katika uchumi wa ndani. Makadirio kutoka taasisi zikiwemo UNCTAD na UNEP yanaonyesha kwamba uvujaji katika uchumi unaoendelea kwa kawaida ni kati ya asilimia arobaini na sitini ya mapato ghafi ya utalii, na unaweza kuwa juu zaidi katika uchumi mdogo wa visiwani, ikilinganishwa na asilimia kumi hadi ishirini katika uchumi mkubwa wenye utofauti. Hili hutokea kupitia njia kuu mbili. Uvujaji wa uagizaji hutokea pale kivutio kinaposhindwa kutoa kile watalii wanachotarajia, kikilazimisha hoteli kuagiza chakula, vinywaji na vifaa kutoka nje. Uvujaji wa mauzo ya nje hutokea pale hoteli, mashirika ya ndege na waendeshaji watalii wanapomilikiwa na wageni, hivyo faida inarudi kwa wanahisa walio nje ya nchi badala ya kubaki na biashara za ndani. Katika baadhi ya visa vilivyoandikwa vizuri, kama vifurushi vya hoteli za kifahari za kila kitu-ndani, sehemu kubwa ya kile msafiri anacholipa haifikii kamwe uchumi wa kivutio. Hii ni mojawapo ya sababu kuu kwa nini baadhi ya vivutio vyenye idadi kubwa sana ya wageni bado vinaona uboreshaji mdogo wa maisha ya wenyeji, na ni hoja kuu ya kujenga utalii kuzunguka biashara zinazomilikiwa na wenyeji badala ya kuvutia tu mnyororo mkubwa wa kimataifa.\
Je, Utalii na Uhifadhi Vinaweza Kufanya Kazi Pamoja?\
Ndiyo, na mifano kadhaa yenye nguvu zaidi barani inathibitisha hilo. Shelisheli imefunga chapa yake yote ya kitaifa na uhifadhi wa bahari, ikifadhili ulinzi wa asilimia thelathini ya bahari kupitia makubaliano ya kubadilisha deni na uhifadhi huku ikidumisha utalii kama uti wa mgongo wa uchumi wake. Rwanda imechukua mkabala unaofanana nchi kavu, ikifadhili uhifadhi wa sokwe moja kwa moja kupitia ada za juu za vibali zinazolipwa na idadi ndogo ya wageni wenye thamani kubwa badala ya kufukuzia utalii wa wingi. Botswana inafuata mfumo unaolingana wa wageni wachache na thamani ya juu katika utalii wake wa wanyamapori, ikipunguza kwa makusudi idadi ya wageni kulinda mifumo yake ikolojia huku mapato kwa kila mgeni yakibaki juu. Visiwa vya Bazaruto vya Msumbiji sasa vinaelekeza mapato ya utalii moja kwa moja kwenye operesheni za kupambana na ujangili na uvuvi haramu kupitia ushirikiano wake na African Parks.\
Mwelekeo katika mifano hii ni thabiti. Uhifadhi hufanya kazi vizuri zaidi unapojengwa ndani ya bidhaa ya utalii yenyewe, ukifadhiliwa na wageni wanaokuja hasa kuupata, badala ya kuchukuliwa kama gharama tofauti inayoshindana na mapato ya utalii.\
Kwa Nini Uchumi wa Buluu Ni Muhimu Zaidi ya Utalii\
Serikali hazitoi umakini wa kisiasa kwa uchumi wa buluu kwa sababu ya utalii pekee. Utalii ni sehemu inayoonekana zaidi tu ya picha kubwa zaidi.\
Bandari na miundombinu ya usafirishaji wa meli hubeba sehemu kubwa ya biashara ya kimataifa ya Afrika kwa ujazo, na kufanya usafiri wa baharini kuwa msingi wa uchumi mpana badala ya suala la pembeni. Uvuvi unasaidia usalama wa chakula moja kwa moja, ukilisha idadi ya watu wa pwani na, katika maeneo kama Zanzibar, ukitoa maelfu ya ajira kupitia shughuli kama kilimo cha mwani. Nishati ya baharini, ikijumuisha utafutaji wa mafuta na gesi na miradi inayoibuka ya nishati mbadala, inawakilisha sehemu inayokua ya uwekezaji wa uchumi wa buluu. Utafiti wa bahari na bayoteknolojia ni vidogo kwa ukubwa leo lakini vinatambuliwa zaidi kama maeneo ya ukuaji wa muda mrefu yanayohusiana na afya ya bahari. Hii ndiyo sababu hasa wizara za utalii kote barani sasa zinaratibu na idara za uvuvi na mamlaka za baharini badala ya kufanya kazi kivyake, kwa kuwa uamuzi unaoathiri afya ya miamba au hifadhi za samaki bila shaka huathiri mapato ya utalii pia, na kinyume chake.\
Afrika Inapaswa Kufanya Nini Baadaye\
Kishawishi kwa nchi yoyote inayojenga mkakati wa utalii wa pwani ni kunakili kivutio kinachoonekana kufanikiwa zaidi. Hili mara chache hufanya kazi, kwa sababu kila ukanda wa pwani huanza kutoka mahali tofauti.\
Kila nchi ina mfumo ikolojia tofauti wa pwani, historia tofauti ya ukoloni na kabla ya ukoloni, kundi tofauti la jamii za pwani, na uhusiano tofauti kati ya pwani yake na bara lake. Mafanikio ya Namibia hayakutokana na kujaribu kufanana na Maldives. Yalitokana na kukumbatia kile ambacho pwani yake baridi, yenye ukungu na iliyojaa mabaki ya meli inatoa kwa hakika. Shelisheli haikujaribu kushindana kwa wingi wa wageni na nchi kubwa zaidi. Ilijenga mfumo wake wote kuzunguka uchache na uhifadhi. Funzo kwa sehemu nyingine ya bara si kuiga Dubai, Maldives au Zanzibar, bali kuangalia kwa uaminifu kile ambacho ukanda mahususi wa pwani, historia yake na jamii zake vinaweza kukisaidia kikweli, na kujenga utambulisho wa utalii kuzunguka uhalisia huo badala ya ule wa kuazima.\
Mawazo ya Mwisho\
Afrika ina zaidi ya nchi thelathini za pwani, hata hivyo sehemu kubwa ya dunia bado inahusisha bara hili na safari za wanyamapori pekee. Sura inayofuata ya utalii wa Afrika huenda itaandikwa kando ya ukanda wake wa pwani, kupitia miamba, bandari, vijiji vya wavuvi na mfululizo wa visiwa vilivyosaidia maisha na biashara kwa karne nyingi kabla utalii haujafika. Kusimulia hadithi hiyo kamili zaidi, fukwe zikiwemo lakini bila kuishia hapo, ndipo fursa ilipo sasa.\
Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara\
Katika sehemu hii
Uchumi wa buluu ni mfumo mpana unaojumuisha uvuvi, usafirishaji wa meli, nishati na utafiti wa bahari, pamoja na utalii.
Je, utalii wa pwani ni sawa na uchumi wa buluu? Hapana. Utalii wa pwani ni shughuli moja inayofanyika baharini au karibu nayo. Uchumi wa buluu ni mfumo mpana unaojumuisha uvuvi, usafirishaji wa meli, nishati na utafiti wa bahari, pamoja na utalii. Utalii ni sehemu ya uchumi wa buluu, si wote.\
Kwa nini serikali za Afrika zimeanza kutilia maanani zaidi jambo hili? Ukanda wa pwani unaweza kuunda ajira, kuvutia uwekezaji wa kigeni na kusaidia usalama wa chakula kupitia uvuvi, bila kuhitaji eneo la ardhi au mtaji sawa na sekta nyingine. Taasisi za kimataifa kama Benki ya Dunia na Umoja wa Afrika pia zimejenga mifumo maalum ya ufadhili na sera kuhusu uchumi wa buluu, jambo lililoupandisha wazo hili juu zaidi katika ajenda za kitaifa.\
Ni nchi ipi ya Afrika inayopata mapato mengi zaidi kutoka utalii wa pwani ikilinganishwa na ukubwa wake? Shelisheli inajitokeza, ambapo utalii unachangia takriban asilimia sitini ya Pato la Taifa lake, mkusanyiko wa juu zaidi kuliko uchumi wowote wa Afrika. Mfumo wake unategemea matumizi makubwa kwa kila mgeni badala ya wingi wa wageni.\
Je, utalii zaidi daima humaanisha manufaa zaidi kwa jamii za wenyeji? Si moja kwa moja. Uvujaji wa mapato ya utalii, ambapo sehemu kubwa ya matumizi ya wageni huondoka nchini kupitia hoteli zinazomilikiwa na wageni, mashirika ya ndege na bidhaa za kuagizwa, unaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa manufaa ya ndani ya hata sekta kubwa na yenye shughuli nyingi ya utalii. Vivutio vinavyojenga umiliki wa ndani ndani ya tasnia yao ya utalii huelekea kubakiza zaidi ya kile wageni wanachotumia.\
Je, nchi ya Afrika isiyo na pwani inaweza kuwa sehemu ya uchumi wa buluu? Ndiyo. Uganda, ambayo haina ukanda wa pwani, imepitisha mkakati wake wa taifa wa uchumi wa buluu unaohusu maziwa, mito na rasilimali za maji ya ardhini, ikionyesha kwamba dhana hiyo inaenea zaidi ya pwani za bahari hadi mifumo ya maji ya bara pia.\
Mambo Muhimu ya Kukumbuka\
Utalii wa pwani ni kundi pana lililojengwa kuzunguka fukwe, miamba, visiwa, jamii za wavuvi na wanyamapori wa baharini, si bidhaa moja. Uchumi wa buluu ni mfumo mpana zaidi unaochukulia bahari, maziwa makubwa na maji ya bara kama mali za kiuchumi za kuendelezwa kwa uendelevu, utalii ukiwa sekta moja tu ndani yake. Mafanikio kwenye pwani hutegemea miundombinu, uthabiti wa sera na ushiriki wa jamii, si uzuri wa asili peke yake. Nchi za Afrika kama Shelisheli, Mauritius, Tanzania, Kenya, Afrika Kusini, Msumbiji na Namibia kila moja imejenga utambulisho wake tofauti na wenye mafanikio wa utalii wa pwani kwa kufanya kazi na kile ambacho ukanda wake wa pwani unatoa, badala ya kunakili mfumo wa nchi nyingine. Hatari hizo, kuanzia uharibifu wa miamba ya matumbawe hadi uvujaji wa mapato ya utalii, ni halisi na zinastahili umakini kama fursa, kwa kuwa ukanda wa pwani ulioharibiwa au sekta ya utalii ambayo mapato yake mengi huondoka nchini hutoa kidogo zaidi kuliko uwezo wake unavyodokeza.\
Marejeleo\
World Bank, What is the Blue Economy? na muhtasari wa programu ya PROBLUE\
World Bank na United Nations Department of Economic and Social Affairs, The Potential of the Blue Economy (2017)\
African Union, Africa Blue Economy Strategy (2020 hadi 2030) na Agenda 2063\
United Nations Economic Commission for Africa, kazi kuhusu uchumi wa buluu wa Afrika\
UNCTAD na UNEP, utafiti kuhusu uvujaji wa mapato ya utalii katika uchumi unaoendelea\
The Nature Conservancy, ripoti kuhusu ahadi za Shelisheli za maeneo ya bahari yaliyolindwa\
African Parks, ripoti kuhusu usimamizi wa Hifadhi ya Taifa ya Visiwa vya Bazaruto\
Kenya Wildlife Service, Watamu Marine National Park and Reserve\
World Travel and Tourism Council, ripoti za athari za kiuchumi za Mauritius
