Mabadiliko ya Viza ya Nigeria: Kwa Nini Wasafiri Sasa Wanahitaji Idhini Kabla ya Kusafiri

Tarehe 1 Mei 2025, Nigeria iliacha kutoa viza wakati wa kuwasili. Wasafiri ambao zamani walipata ruhusa uwanjani sasa wanapaswa kupata idhini kupitia tovuti ya e-Visa ya Idara ya Uhamiaji ya Nigeria kabla ya kusafiri, kwa sababu mashirika ya ndege yanaweza kukataa kumpakia abiria asiye na idhini halali ya kabla ya safari.

Serikali ilitangaza mabadiliko haya kwa mara ya kwanza tarehe 21 Februari 2025, ikitaja usalama wa taifa, na mfumo wa e-Visa ulianza kufanya kazi tarehe 1 Mei. Kisha tarehe 8 Mei serikali ilipitisha Sera ya Viza ya Nigeria 2025, ikirasimisha mabadiliko haya, ikijenga juu ya mfumo wa awali wa mwaka 2020, na kuongeza aina mpya ya Viza ya Ziara Fupi inayopatikana mtandaoni pekee. Viza za wakati wa kuwasili zilizokuwa zimeshatolewa ziliendelea kuwa halali kwa wiki chache baada ya mabadiliko, hadi tarehe 30 Mei 2025. Baada ya hapo, dirisha hilo liliondoka kabisa.

Sababu za serikali ni ufanisi na usalama: maombi hukaguliwa dhidi ya hifadhidata za kimataifa kabla mtu hajasafiri, kadi za karatasi za kuwasili zimebadilishwa na za kidijitali, sasa kuna kumbukumbu za kielektroniki za wanaoingia na kutoka, na muda unaotajwa wa kushughulikia ombi ni saa 24 hadi 48. Kwa vipimo vingi vya kawaida, hii inaonekana kama maendeleo, kwa kuwa ni haraka kuliko foleni ya karatasi na ni vigumu zaidi kudanganya.

Lakini kwa kipimo ambacho Kamisheni ya Umoja wa Afrika na Benki ya Maendeleo ya Afrika hutumia kufuatilia uwazi wa viza barani, katika ripoti inayoitwa Fahirisi ya Uwazi wa Viza Afrika, hii inahesabiwa kama Nigeria kuwa na uwazi mdogo zaidi, na kwa kiasi kikubwa cha kutosha kuishusha nchi hiyo nafasi ishirini na sita katika jedwali la nchi hamsini na nne. Mambo yote mawili yanaweza kuwa kweli kwa wakati mmoja, na pengo kati yao linastahili kuangaliwa kwa makini.

Jinsi fahirisi inavyohesabu

Fahirisi ya Uwazi wa Viza Afrika sasa iko katika mwaka wake wa kumi. Inaangalia jinsi ilivyo rahisi kwa raia wa nchi moja ya Kiafrika kuingia nchi nyingine. Kuna hali 2,862 zinazowezekana za kusafiri kutoka nchi moja hadi nyingine barani.
Upimaji ni rahisi. Kusafiri bila viza kunapata alama moja. Viza wakati wa kuwasili inapata 0.8. Ikiwa unapaswa kupata ruhusa kabla ya kusafiri, iwe ni viza ya kawaida, e-viza au idhini ya kielektroniki ya kusafiri, unapata sifuri. Fahirisi haiangalii jinsi mchakato huo ulivyo wa haraka, wa bei nafuu au rahisi.
Kwa hiyo, ikiwa nchi itabadilisha dirisha la viza uwanjani kwa mfumo wa mtandaoni unaokuidhinisha ndani ya saa 24, inapoteza sehemu nne kwa tano za alama kwa kila nchi inayoathirika. Haijalishi kwamba msafiri bado anaweza kuingia. Tofauti ni kwamba ruhusa sasa lazima ipatikane kabla ya safari badala ya mpakani.
Nigeria ni moja ya nchi nne zilizofanya mabadiliko ya aina hii mwaka 2025, pamoja na Guinea-Bissau, Mauritania na Somalia. Kwa pamoja, mabadiliko yao yaliathiri hali 162 za kusafiri kati ya nchi. Fahirisi inarekodi mabadiliko hayo kama kupungua kwa uwazi wa viza, hata pale ambapo mfumo mpya unaweza kurahisisha mchakato kwa wasafiri. Barani Afrika, nchi 31 sasa zinatoa e-viza.

Kilichobadilika kwa kweli katika alama ya Nigeria

Katika toleo la 2024 la fahirisi, Nigeria ilikuwa ya sita, sawa na Cabo Verde, ikiwa na alama 0.864. Wakati huo, nchi 17 za Kiafrika ziliweza kuingia Nigeria bila viza, na nyingine 36 ziliweza kupata viza wakati wa kuwasili. Kwa maneno mengine, hakuna msafiri wa Kiafrika aliyehusika katika fahirisi aliyelazimika kupata ruhusa kabla ya kuondoka nyumbani.

Katika toleo la 2025, alama ya Nigeria ilishuka hadi 0.321 na nafasi yake ikashuka hadi ya 32. Nchi zile zile kumi na saba bado zinasafiri bila viza. Zile thelathini na sita nyingine, ambazo zamani zilipata viza uwanjani, sasa zinahitaji e-viza iliyoidhinishwa kabla ya kupanda ndege. Kwa kanuni za fahirisi, badiliko hili moja la sera ndilo linaloeleza anguko lote, kwa sababu hali hizo thelathini na sita zilikuwa na thamani ya 0.8 kila moja na sasa hazina thamani yoyote.

Tuseme hili kwa lugha rahisi: nchi zile zile 17 bado ziliweza kuingia bila viza. Tofauti ilikuwa kwa zile 36 nyingine. Hazikuweza tena kupata viza zao uwanjani na sasa zililazimika kuomba e-viza kabla ya kusafiri.


Mabadiliko ya Nigeria si sababu pekee iliyofanya alama ya kanda ya Afrika Magharibi kushuka mwaka 2025. Burkina Faso, Mali na Niger pia zilijiondoa ECOWAS mnamo Januari 2025, kwa hiyo hazikuhesabiwa tena katika hesabu ya kanda. Hii ina maana kwamba kushuka kwa kanda na kushuka kwa Nigeria yenyewe vinapaswa kuchukuliwa kama namba tofauti, si kama ushahidi wa kila kimoja.


Huu ni mwelekeo wa bara zima, si tukio la mara moja

Nigeria si ya kipekee. Katika bara zima, viza wakati wa kuwasili ilishuka hadi asilimia 20.4 ya hali zote za kusafiri mwaka 2025, kiwango cha chini kabisa ambacho fahirisi imewahi kurekodi, kutoka asilimia 24.8 mwaka uliotangulia. Hali zinazohitaji viza kabla ya safari ziliongezeka katika kipindi hicho hicho, kutoka asilimia 47.1 hadi 51.1, na kuifanya kundi hilo kuvuka nusu kwa mara ya kwanza tangu 2021. Wakati huo huo, kusafiri bila viza hakukushuka hata kidogo. Kwa kweli kuliongezeka kidogo hadi hali 814, au asilimia 28.2 ya jumla, kiwango cha juu kabisa ambacho fahirisi imewahi kurekodi.

Kwa ujumla, hii ina maana kwamba kusafiri bila viza kuko katika kiwango cha juu kabisa wakati huo huo viza wakati wa kuwasili iko katika kiwango cha chini kabisa, na mielekeo hii miwili haijafutana kwa sababu mabadiliko hayakuhama kati yao. Yalihama kutoka viza wakati wa kuwasili moja kwa moja hadi idhini ya kabla ya safari, na fahirisi inachukulia hali hiyo mpya kuwa sawa na foleni ya zamani ya ubalozi iliyoibadilisha.

Afrika haifungiki tu, na haifunguki tu pia. Inahamisha mahali ambapo ruhusa inahitajika, kutoka mpakani hadi kabla ya kufika mpakani, na chombo kinachotumika kupima maendeleo kinasoma badiliko hilo kama hatua ya kurudi nyuma.

Mabadiliko matatu tofauti chini ya jina moja

Kundi la "viza inahitajika kabla ya safari" kwa kweli linaficha angalau aina tatu tofauti za mabadiliko ya sera.

Nchi inaweza kubana uingiaji kwa kubadilisha uingiaji bila viza kuwa sharti la viza. Mwaka 2025, Algeria, Angola, Benin, Tunisia na Uganda zilifanya mabadiliko ya aina hii yaliyolenga nchi fulani, na yaliathiri wasafiri kutoka nchi kumi za Kiafrika kwa jumla.

Nchi inaweza kuweka mchakato uliopo kwenye mfumo wa kidijitali, kwa kubadilisha viza wakati wa kuwasili kuwa e-viza au idhini ya kielektroniki ya kusafiri. Hivi ndivyo Nigeria, Guinea-Bissau, Mauritania na Somalia zilivyofanya.

Au nchi inaweza kulegeza masharti, kwa kuondoa kabisa sharti la kabla ya safari. Kenya ndiyo mfano ulio wazi zaidi wa hili kwa pande zote mbili. Ilianzisha idhini ya kielektroniki ya kusafiri mwaka 2024, ambayo fahirisi iliiweka sawa na e-viza, na nafasi yake ikashuka hadi ya 46. Mwaka 2025 iliziondolea nchi 52 za Kiafrika sharti hilo kabisa, na nafasi yake ikapanda hadi ya tatu ikiwa na alama 0.962. Fahirisi ilinasa hatua zote mbili kwa usahihi na kwa haraka.

Kwa mtazamo wa msafiri, hizi ni sera tatu tofauti kabisa. Kwa mtazamo wa mfumo wa kupima uliojengwa juu ya lini ruhusa inahitajika, mbili kati yake zinaonekana sawa kabisa.

Shelisheli inaonyesha hili kwa uwazi zaidi. Ina idhini ya kielektroniki ya kusafiri ya lazima kwa wote wanaowasili, na kwa sababu idhini hiyo lazima ipatikane kabla ya safari, fahirisi inaiweka katika kundi moja na e-viza. Shelisheli, iliyokuwa juu ya fahirisi tangu ilipoanzishwa, ilipata sifuri mwaka 2025 na kushuka hadi nafasi ya 54, ya mwisho kabisa, bila kumkataa hata msafiri mmoja wa Kiafrika.

Afrika Kusini inaonyesha upande mwingine wa tatizo. Idhini yake ya kielektroniki ya kusafiri, iliyojaribiwa mwaka 2025, inawahusu wasafiri ambao tayari walihitaji viza kabla ya kusafiri, na inahamisha mchakato huo mtandaoni. Kwa wasafiri hao, hii inaweza kufanya mchakato kuwa wa haraka na rahisi zaidi. Lakini badiliko hili haliboreshi alama ya Afrika Kusini kwa sababu wasafiri hao tayari walihitaji ruhusa kabla ya kuondoka, kwa hiyo hali hizo zilikuwa na sifuri kabla na bado zina sifuri baadaye.
Kwa maneno mengine, fahirisi haiwezi kunasa maboresho pale nchi inapofanya mchakato wa viza uliopo kuwa rahisi. Vivyo hivyo, haiwezi kutofautisha kati ya Nigeria kuhamisha ushughulikiaji wa viza mtandaoni na nchi inayofanya mpaka wake kuwa mgumu zaidi kuvuka kwa kweli.


Ripoti yenyewe inakiri udhaifu huu. Inasema fahirisi haitofautishi njia mbalimbali ambazo wasafiri wanaweza kupata ruhusa kabla ya safari, ingawa mchakato wa haraka wa mtandaoni unaweza kuwa rahisi zaidi kuliko viza ya kawaida ya karatasi. Zote mbili bado zinapata alama ile ile.

Ripoti pia inatoa hoja muhimu kuhusu idhini za kielektroniki za kusafiri. Hazipaswi kuwa viza zilizojificha. Pale nchi tayari inatoa uingiaji bila viza au viza wakati wa kuwasili, ripoti inasema idhini yoyote mpya kwa kweli inapaswa kuwa bila malipo na iishie kwenye taarifa za msingi tu.


Kwa nini hili ni muhimu zaidi ya orodha ya nafasi

Huu si ubishi mdogo kuhusu alama tu, kwa sababu mbili.

Kwanza, namba hizi zinaunga mkono hoja halisi ya kisera. Ajenda ya Umoja wa Afrika ya uhuru wa kutembea inategemea wazo kwamba watu wanapaswa kuweza kusafiri kwa uhuru kama bidhaa, na takwimu za uwazi wa viza ni moja ya vipimo vikuu vinavyotumika kufuatilia maendeleo kuelekea lengo hilo. Ajenda yenyewe imekwama. Kwa mujibu wa kumbukumbu za mikataba za Umoja wa Afrika wenyewe, Itifaki yake ya Uhuru wa Kutembea kwa Watu ilipitishwa Januari 2018 na kusainiwa na nchi 32, lakini ni nne tu kati yake, Mali, Niger, Rwanda, na São Tomé na Príncipe, zilizoiridhia kwa kweli, wakati uridhiaji kumi na tano unahitajika ili itifaki ianze kutumika kisheria. Nigeria haijaisaini wala kuiridhia. Ikiwa takwimu kuu za uwazi za bara zinashuka hasa kwa sababu serikali zinaweka mifumo kidijitali badala ya kubana kweli usafiri, basi hoja ya uhuru wa kutembea barani inatolewa kwa kutumia namba ambayo hakuna aliyekwisha kujua kikamilifu jinsi ya kuifasiri.

Pili, kuomba ruhusa kabla ya kusafiri si sawa na kuiomba unapowasili, hata pale mchakato wa mtandaoni wenyewe ni wa haraka. Unahitaji intaneti ya kuaminika, kifaa kinachofanya kazi, anwani ya barua pepe, njia ya kulipa mtandaoni, na nyaraka zinazolingana vizuri katika mifumo yote. Viza wakati wa kuwasili ilikuwa na gharama na mashaka yake, ikiwemo malipo, alama za kibayometriki, kusubiri, na uamuzi wa afisa dirishani, lakini mzigo huo uliwekwa katika hatua tofauti ya safari, na haukumtaka msafiri awe mtandaoni na awe amelipa kabla ya kuondoka.

Raia wa Nigeria wanaosafiri ndani ya jumuiya ya ECOWAS wanaendelea kusafiri bila viza, na badiliko hili haliathiri hilo hata kidogo. Lakini kwa wageni kutoka sehemu kubwa ya bara iliyobaki, sera ya Nigeria sasa inawataka watafute ruhusa kabla hata ya kuondoka nyumbani, badala ya wanapotua.

Swali halisi chini ya haya yote

Mageuzi ya Nigeria yana mantiki yakiangaliwa yenyewe. Vivyo hivyo kwa Shelisheli, iliyoanzisha idhini ya kielektroniki ya kusafiri kwa wote na kisha kuanguka kutoka juu ya fahirisi hadi chini, ingawa haikuanza ghafla kuwakataa wasafiri wa Kiafrika. Afrika Kusini inaonyesha sura nyingine ya tatizo hilo hilo. Ilihamisha sehemu ya mchakato wake wa viza uliopo mtandaoni, ikiurahisisha kwa baadhi ya wasafiri, lakini fahirisi haiipi sifa yoyote kwa sababu wasafiri hao tayari walihitaji ruhusa kabla ya kuondoka.
Hii inatuleta kwenye swali kubwa zaidi: ni nini hasa kinachofanya mpaka uwe wazi? Je, ni mpaka unaoweza kuuvuka bila kuomba ruhusa, au ni ule ambapo kupata ruhusa ni rahisi, haraka na kunatabirika?
Nchi za Kiafrika zinazidi kujenga mifumo ambapo ruhusa ni rahisi kupata badala ya kutohitajika kabisa, wakati kipimo kikuu cha uwazi wa viza bado kinaangalia tu kama ruhusa inahitajika au la. Hadi mawazo haya mawili yatakapopatanishwa, Afrika itaendelea kuzalisha mkanganyiko wa ajabu: serikali zinaweza kusema zinarahisisha usafiri, wakati namba zinasema bara linakuwa na uwazi mdogo, na zote mbili zinaweza kuwa sahihi kitaalamu.

───

Vyanzo

• DLA Piper GENIE, "Nigeria's visa-on-arrival policy: Key updates"
• PwC Nigeria, "New immigration rules in Nigeria from 1 May 2025"
• International Bar Association, "Nigeria Visa Policy 2025"
• Fragomen, "Nigeria: Visa-on-Arrival Cancellation and eVisa Rollout"
• Aluko & Oyebode, "Nigeria Rolls Out e-Visa and Automated Entry System"
• Benki ya Maendeleo ya Afrika na Kamisheni ya Umoja wa Afrika, Fahirisi ya Uwazi wa Viza Afrika 2025, "2025: Visa openness remains a work in progress" na ripoti kamili (PDF)
• Vanguard News, "Nigeria ranks 6th on Africa Visa Openness Index"
• Tume ya Uchumi ya Umoja wa Mataifa kwa Afrika, "Experts meet to review the ECA-AUC policy report on the AU Free Movement of Persons Protocol"
• Umoja wa Afrika, orodha ya nchi zilizosaini na kuridhia Itifaki ya Uhuru wa Kutembea kwa Watu (PDF), kumbukumbu ya msingi ya hali ya uridhiaji, imenukuliwa moja kwa moja badala ya kupitia ripoti ya fahirisi